धर्मसिन्धु श्रृंखला (Dharmasindhu Series)
धर्मसिन्धुको अध्याय २ (द्वितीय परिच्छेद) ले 'व्रत निर्णय' (वार्षिक चाडपर्व, उपवास र व्रतहरूको निर्धारण) मा व्यापक रूपमा ध्यान केन्द्रित गर्दछ। यसले चैत्र महिनादेखि सुरु भएर फाल्गुनसम्मका विशिष्ट चाडपर्वहरूमा समय गणनाका बृहत् खगोलीय नियमहरू लागू गर्दै, महिना-वार हिन्दू धार्मिक पात्रोको रूपमा काम गर्दछ।
श्रृंखला मुख्य पृष्ठ
Dharmasindhu को ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र समय गणनाको विज्ञान बुझ्न मुख्य मार्गनिर्देशिकामा फर्कनुहोस्।
मुख्य मार्गनिर्देशिकामा फर्कनुहोस्१. चैत्र महिना: वर्षको सुरुवात र वसन्त ऋतुका पर्वहरू
- मेष संक्रान्ति (सौर्य नयाँ वर्ष): सूर्यले मीन राशि छोडेर मेष राशिमा प्रवेश गर्ने ठ्याक्कै समयलाई 'संक्रान्ति' भनिन्छ। धर्मसिन्धुका अनुसार, संक्रान्तिको ठ्याक्कै समयभन्दा अघि र पछिका केही घडीहरू (सामान्यतया १६ घडी अघि र १६ घडी पछि) लाई 'पुण्य काल' मानिन्छ। यस समयमा गरिने स्नान, दान (विशेषगरी सातु, सर्वत र चिसो पानी) ले अक्षय पुण्य दिन्छ।
- वत्सरारम्भ (चन्द्र नयाँ वर्ष): चैत्र शुक्ल प्रतिपदाको सूर्योदयमा जुन तिथि हुन्छ, त्यसैलाई नयाँ वर्षको पहला दिन मानिन्छ। यस दिन सूर्योदय अघि तिलको तेलले मालिस गरेर नुहाउने (तैलाभ्यङ्ग स्नान), घरको छतमा रेशमी कपडाको 'गुडी' वा ध्वजा फहराउने, र नीमको पात खाने कडा नियम छ। पञ्चाङ्ग (पात्रो) बाट वर्षभरिको ज्योतिषीय फल (वर्षफल) सुन्नु अनिवार्य मानिन्छ।
- चैत्र नवरात्रि (वासन्तीय नवरात्र): घटस्थापना प्रतिपदा तिथिको प्रातःकाल (दिनको पहिलो एक-तिहाइ भाग) मा मात्र गर्नुपर्छ। यदि प्रतिपदामा 'वैधृति योग' वा 'औंसी' को अलिकति पनि प्रभाव छ भने कलश स्थापना गर्नु हुँदैन।
- राम नवमी: भगवान् रामको जन्म चैत्र शुक्ल नवमीको ठ्याक्कै मध्यदिनमा (मध्याह्नमा) भएको मानिन्छ। तसर्थ, नवमी तिथि दिउँसोको समयमा (मध्याह्न कालमा) व्याप्त भएको दिनलाई राम नवमीको व्रतको लागि छानिन्छ। यदि नवमीको साथमा 'पुनर्वसु' नक्षत्र परेको छ भने यसलाई अत्यन्तै शुभ 'महापुण्यदायक योग' मानिन्छ।
२. वैशाख महिना: पुण्य र जलदानको महिनावैशाख
- स्नान: चैत्र पूर्णिमादेखि वैशाख पूर्णिमासम्म हरेक दिन सूर्योदय हुनुभन्दा अघि (अरुणोदय कालमा) गरिने स्नानलाई वैशाख स्नान भनिन्छ। यस महिनामा भगवान् विष्णुलाई 'माधव' को रूपमा पूजा गरिन्छ।
- अक्षय तृतीया: वैशाख शुक्ल तृतीयालाई सत्य युगको सुरुवात (युगादि) मानिन्छ। यस दिन 'रोहिणी' नक्षत्र परेमा अत्यन्त शुभ हुन्छ। यस दिन गरिएका दान (विशेषगरी जलले भरिएको घडा वा 'उदकुम्भ', छाता, जुत्ता र जौ) र तपस्याको फल कहिल्यै क्षय नहुने (अक्षय) भएकाले यसको नाम अक्षय तृतीया रहेको हो।
- नृसिंह जयन्ती: वैशाख शुक्ल चतुर्दशीका दिन भगवान् नृसिंहको प्राकट्य भएको हो। नृसिंह अवतार साँझको गोधूलि समयमा (प्रदोष कालमा) भएको हुनाले, चतुर्दशी तिथि सूर्यास्तको समयमा व्याप्त भएको दिन नै यो व्रत बस्नुपर्छ।
३. ज्येष्ठ महिना: जल र प्रकृतिको संरक्षण
- दशहरा (गंगा दशहरा): ज्येष्ठ शुक्ल दशमीका दिन गंगा नदी पृथ्वीमा अवतरण भएकी हुन्। यस दिन १० वटा विशिष्ट ज्योतिषीय योगहरू (जस्तै: ज्येष्ठ महिना, शुक्ल पक्ष, दशमी तिथि, मंगलबार, हस्त नक्षत्र, व्यतीपात योग आदि) जुरेको खण्डमा यसलाई महापुण्यदायक मानिन्छ। यस दिन गंगा वा अन्य पवित्र नदीमा स्नान गर्नाले १० प्रकारका पापहरू (३ कायिक, ४ वाचिक र ३ मानसिक) नष्ट हुने शास्त्रोक्त कथन छ।
- निर्जला एकादशी: ज्येष्ठ शुक्ल एकादशीको दिन पानीको एक थोपा पनि नपिई (निर्जला) २४ घण्टाको कडा उपवास बसिन्छ। यसले वर्षभरिका सबै २४ एकादशीहरूको व्रत बसे बराबरको फल दिन्छ भन्ने मान्यता छ।
- वट सावित्री व्रत: ज्येष्ठ पूर्णिमा (केही परम्परामा औंसी) को दिन महिलाहरूले आफ्ना श्रीमान्को दीर्घायुको लागि बरको रूख (वट वृक्ष) को पूजा गर्छन्। बरको रूखलाई ब्रह्मा, विष्णु र महेशको प्रतीक मानिन्छ।
४. आषाढ महिना: चातुर्मास र आत्मचिन्तनको सुरुवात
- शयनी एकादशी र चातुर्मास: आषाढ शुक्ल एकादशीदेखि भगवान् विष्णु क्षीरसागरमा योगनिद्रामा जानाहुन्छ। यसै दिनदेखि कार्तिक शुक्ल एकादशीसम्मको ४ महिनालाई 'चातुर्मास' भनिन्छ। यस अवधिमा विवाह, व्रतबन्ध जस्ता शुभ कार्यहरू पूर्ण रूपमा वर्जित हुन्छन्।
- चातुर्मासका आहार प्रतिबन्धहरू: धर्मसिन्धुका अनुसार साधकले ४ महिनासम्म विशिष्ट खानेकुराहरू त्याग्नुपर्दै:
| महिना | त्याग्नुपर्ने आहार | आध्यात्मिक कारण |
|---|---|---|
| श्रावण | हरियो सागपात (शाक) | वर्षातमा सागपातमा कीराहरू र ब्याक्टेरिया हुने भएकाले। |
| भाद्रपद | दही | पाचन प्रणाली कमजोर हुने हुँदा। |
| आश्विन | दूध | यस मौसममा गाईबस्तुको दूधमा पित्त दोष बढ्ने हुँदा। |
| कार्तिक | दाल (विशेषगरी मास र मुसुरो) | तामसिक गुण बढ्ने र पाचनमा भार पर्ने हुँदा। |
५. श्रावण महिना: शिवभक्ति र उपनयन
- नाग पञ्चमी: श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन अनन्त, वासुकी, तक्षक लगायत अष्टनागहरूको पूजा गरिन्छ। यस दिन जमिन खन्न वा जोत्न कडा रूपमा निषेध गरिएको छ।
- उपाकर्म (जनै पूर्णिमा): श्रावण पूर्णिमाको दिन नयाँ जनै (यज्ञोपवीत) धारण गरिन्छ। धर्मसिन्धुले वेदका शाखाहरू अनुसार यसको समय फरक तोकेको छ:
- ऋग्वेदीहरूले 'श्रवण' नक्षत्र परेको दिन उपाकर्म गर्छन्।
- यजुर्वेदीहरूले पूर्णिमा तिथिको दिन गर्छन्।
- कृष्ण जन्माष्टमी: भाद्रपद कृष्ण अष्टमी (पूर्णिमान्त पात्रो अनुसार भाद्रपद, अमान्त पात्रो अनुसार श्रावण) मा मध्यरात (निशीथ काल) मा अष्टमी तिथि व्याप्त हुनुपर्छ। यदि मध्यरातमा अष्टमी र 'रोहिणी' नक्षत्रको योग परेको छ भने त्यसलाई 'जयन्ती योग' भनिन्छ, जुन व्रतको लागि सर्वोत्कृष्ट मानिन्छ।
६. भाद्रपद महिना: विघ्नविनाशक र पितृहरूको महिना
- हरितालिका तीज र गणेश चतुर्थी: भाद्रपद शुक्ल तृतीयाका दिन महिलाहरूले शिव-पार्वतीको पूजा गर्दै निराहार व्रत बस्छन्। भोलिपल्ट (चतुर्थीमा) गणेश पूजा गरिन्छ। धर्मसिन्धुले यस दिन 'चन्द्र दर्शन' (चन्द्रमा हेर्न) कडा निषेध गरेको छ। हेरेमा स्यामन्तक मणिको कथा जस्तै 'मिथ्या कलंक' (झुटो चोरीको आरोप) लाग्ने दोष छ।
- महालय श्राद्ध (पितृ पक्ष): भाद्रपद पूर्णिमादेखि आश्विन औंसीसम्मका १६ दिन पितृहरूको तृप्तिका लागि हुन्। श्राद्ध सधैं 'अपराह्न काल' (दिउँसोको करिब १:३० देखि ३:३० सम्मको समय) मा तिथि व्याप्त भएको दिन गर्नुपर्छ। हतियार, विष वा दुर्घटनाबाट अस्वाभाविक मृत्यु भएका पितृहरूको श्राद्ध अन्य दिन नगरेर अनिवार्य रूपमा 'चतुर्दशी' कै दिन गर्नुपर्ने कडा नियम छ।
७. आश्विन महिना: देवी उपासना र शक्तिको पर्व
- शारदीय नवरात्रि: आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि नवमीसम्म शक्तिको उपासना गरिन्छ। कलश स्थापना (घटस्थापना) पहिलो दिन प्रातःकालमा गरिन्छ।
- महाअष्टमी र महानवमी (सन्धि पूजा): अष्टमी समाप्त भएर नवमी सुरु हुने ठ्याक्कै मिलनबिन्दुको ४८ मिनेट (२४ मिनेट अष्टमीको र २४ मिनेट नवमीको) लाई 'सन्धि काल' भनिन्छ। यस समयमा देवी चामुण्डाको रूप धारण गर्ने हुँदा यस बेलाको पूजा र बलिदान (पशुबलि वा कुभिन्डोको बलि) सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
- विजयादशमी: दशमी तिथि र 'श्रवण' नक्षत्रको योग भएको दिनलाई विजयादशमी भनिन्छ। टीका र प्रसाद ग्रहण गर्नको लागि 'विजय मुहूर्त' (दिउँसोको समय) लाई उत्तम मानिन्छ। यस दिन शमीको रूखको पूजा गर्नाले मुद्दामामिला र यात्रामा विजय प्राप्त हुन्छ भन्ने मान्यता छ।
८. कार्तिक महिना: यमपञ्चक र प्रकाशको पर्व
कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीदेखि कार्तिक शुक्ल द्वितीयारसम्मको ५ दिनलाई यमपञ्चक वा तिहार भनिन्छ।
यमपञ्चकको समय निर्धारणका नियमहरू:
| दिन | पर्व | लक्षित तिथि | लक्षित समय खण्ड (Time Segment) |
|---|---|---|---|
| १ | काग तिहार (धनतेरस) | कृष्ण त्रयोदशी | प्रदोष काल: सूर्यास्तपछिको साँझको समय। यमराजको लागि घरबाहिर दक्षिण फर्काएर दीप दान गरिन्छ। |
| २ | कुकुर तिहार (नरक चतुर्दशी) | कृष्ण चतुर्दशी | अरुणोदय काल: सूर्योदय हुनुभन्दा ठीक अघिको समय। यस बेला तेल लगाएर अपामार्ग (चिरचिरे) सहित स्नान गर्नुपर्छ। |
| ३ | गाई तिहार (लक्ष्मी पूजा) | औंसी (अमावस्या) | प्रदोष काल: सूर्यास्तपछिको समय। औंसी र प्रदोष कालको मिलन भएको साँझ लक्ष्मीको आह्वान गरिन्छ। |
| ४ | गोवर्धन पूजा | शुक्ल प्रतिपदा | प्रातः काल: सूर्योदयको समय। गोवर्धन पर्वत र गाईगोरुको पूजा गरिन्छ। |
| ५ | भाइटीका (यम द्वितीया) | शुक्ल द्वितीया | अपराह्न काल: दिनको पछिल्लो भाग। दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायुको लागि पूजा गर्छन्। |
९. मार्गशीर्ष (मंसिर) र पौष महिना
- मार्गशीर्ष: यस महिनालाई भगवान् कृष्णले गीतामा "महिनाहरूमा म मार्गशीर्ष हुँ" भनेर विशेष महत्त्व दिएका छन्। यस महिनामा दत्तात्रेय जयन्ती (मार्गशीर्ष पूर्णिमाको प्रदोष कालमा) मनाइन्छ।
- पौष महिना: मकर संक्रान्तिबाट सूर्य उत्तरायण तर्फ लाग्छन्, जसलाई देवताहरूको 'दिन' सुरु भएको मानिन्छ। यदि यस महिनामा आइतबार, श्रवण नक्षत्र, व्यतीपात योग र औंसी एकै दिन परेमा त्यसलाई 'अर्धोदय योग' भनिन्छ, जुन सूर्यग्रहण भन्दा करोडौं गुणा बढी पुण्यदायक मानिन्छ।
१०. माघ र फाल्गुन महिना
- वसन्त पञ्चमी: माघ शुक्ल पञ्चमीका दिन ज्ञानकी देवी सरस्वती र प्रेमका देवता कामदेव-रतिको पूजा गरिन्छ।
- महाशिवरात्रि: फाल्गुन (अमान्त पात्रो अनुसार माघ) कृष्ण चतुर्दशीको मध्यरातमा (निशीथ कालमा) चतुर्दशी तिथि परेको दिन शिवरात्रि मनाइन्छ। साधकले दिनभरि उपवास बसेर मध्यरातमा शिवलिङ्गमा चार प्रहरको पूजा गर्नुपर्छ।
- होलिका दहन (होली): फाल्गुन पूर्णिमाको रातमा होलिका दहन गरिन्छ। धर्मसिन्धुको कडा नियम अनुसार, यदि पूर्णिमाको पहिलो आधा भागमा 'भद्रा' (विष्टी करण) परेको छ भने त्यतिबेला कुनै पनि हालतमा आगो बाल्नु हुँदैन, भद्रा सकिएपछि मात्र होलिका दहन गर्नुपर्छ। भोलिपल्ट चैत्र कृष्ण प्रतिपदामा रङहरूको 'वसन्तोत्सव' मनाइन्छ।
[!NOTE] यी सबै नियमहरू धर्मसिन्धुको 'काल निर्णय' सिद्धान्तमा आधारित छन्, जसले मानव कर्मलाई ब्रह्माण्डीय चक्रसँग जोड्ने काम गर्दछ।