वैदिक सनातन परम्परामा कुनै पनि शुभ कार्य गर्नका लागि ग्रह, नक्षत्र र शकुनको विचार गरी शुभ समय (मुहूर्त) निर्धारण गरिन्छ। तोयनाथ पञ्चाङ्गमा उल्लेखित मुहूर्त सम्बन्धी मुख्य नियमहरू यस प्रकार छन्:
१. समय शुद्धि: गुरु र शुक्र अस्ताउँदा के गर्ने, के नगर्ने?
मुहूर्त निर्धारणमा बृहस्पति (गुरु) र शुक्र ग्रहको अवस्था अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यी ग्रहहरू अस्ताएको (अस्त), बाल्य अवस्था (भर्खर उदाएको) वा वृद्ध अवस्थामा हुँदा, तथा अधिकमास (मलमास) र क्षयमासमा विशेष शुभ कार्यहरू गर्न शास्त्रले निषेध गरेको छ।
गर्न नहुने कार्यहरू (काम्य कर्म):
यस्तो अशुद्ध समयमा निम्न कार्यहरू वर्जित छन्:
- संस्कार: विवाह, व्रतबन्ध, दीक्षा ग्रहण, चूडाकर्म (छेवर), कर्णभेद (कान छेड्ने), र अन्नप्राशन (अत्यावश्यक बाहेक)।
- निर्माण: घर निर्माण आरम्भ (जग राख्ने), गृह प्रवेश, मन्दिर निर्माण आरम्भ, देवता प्रतिष्ठा, बगैंचा निर्माण र जलाशय (कुवा/पोखरी) निर्माण।
- धार्मिक अनुष्ठान: ठूला यज्ञहरू (सोमयाग, अष्टका-श्राद्ध), तुलादान, महादान, वेदव्रत, सन्यास ग्रहण।
- यात्रा: कहिल्यै नगएका तीर्थको यात्रा वा नयाँ देवताको दर्शन गर्न जानु हुँदैन।
गर्न हुने कार्यहरू (नित्य र नैमित्तिक कर्म):
ग्रहहरू अस्ताएको वा मलमासको समयमा पनि निम्न कार्यहरू रोकिँदैनन्:
- नित्य पूजा: स्नान, सन्ध्या, पञ्चायन पूजा, दुर्गा पूजा, तुलसी पूजा।
- तोकिएका पर्वहरू: जन्माष्टमी, रामनवमी, नवरात्रि, शिवरात्रि, यमपञ्चक आदि।
- श्राद्ध कर्म: तर्पण, श्राद्ध, मृतकको क्रियाकर्म, आशौच बार्ने।
- अन्य: ग्रहणको स्नान र शान्ति स्वस्त्ययन (ग्रह शान्ति)।
२. गर्भ ज्ञान विचार (सन्तान गणना विधि)
ज्योतिषशास्त्र अनुसार गर्भवती महिलाले छोरा वा छोरी के जन्माउँछिन् भनी प्रश्न गर्दा गणना गर्ने एक विशेष विधि पञ्चाङ्गमा दिइएको छ।
गणना सूत्र:
१. प्रश्न सोधेको समयको तिथि, नक्षत्र, र प्रहर (दिन/रातका ४-४ प्रहर) को सङ्ख्या जोड्ने। २. त्यसमा गर्भवती महिलाको नामको अक्षर सङ्ख्या जोड्ने। ३. प्राप्त योगफलमा ३ जोड्ने। ४. अन्त्यमा आएको कुल योगलाई ७ ले भाग गर्ने।
फल:
- यदि शेष बिजोर (Odd) सङ्ख्या आएमा: पुत्र (छोरा) जन्मन्छ।
- यदि शेष जोर (Even) सङ्ख्या आएमा: पुत्री (छोरी) जन्मन्छ।
३. शकुन विचार (शुभ-अशुभ सङ्केतहरू)
कुनै यात्रा वा कार्य आरम्भ गर्दा देखिने वा सुनिने आकस्मिक सङ्केतहरूको फल यस प्रकार छ:
क) हाच्छिउँ (छ्यूँ) को फल:
हाच्छिउँको फल कुन दिशाबाट आवाज आयो भन्नेमा भर पर्छ:
- आग्नेय (दक्षिण-पूर्व): दुःख।
- दक्षिण: हानि।
- नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम): प्रिय व्यक्तिसँग भेट वा सुख।
- पश्चिम: मिष्ठान्न भोजन।
- वायव्य (उत्तर-पश्चिम): कलह (झगडा)।
- उत्तर: शुभ फल।
- ईशान (उत्तर-पूर्व): नाश।
- ऊर्ध्व (माथि): जय (विजय)।
- अधोभाग (तल): मरण वा ठूलो कष्ट।
विशेष अवस्था: गाईको हाच्छिउँ र आफ्नै हाच्छिउँ अत्यन्त अशुभ मानिन्छ। तर, औषधि सेवन गर्दा, भोजन गर्दा, सुत्दा, विद्या आरम्भ गर्दा वा बिउ छर्दा हाच्छिउँ आएमा त्यसलाई अत्यन्त शुभ मानिएको छ।
ख) कागको शकुन:
- कागले शरीर छुँदा धननाश, मरण वा वादविवाद हुन सक्छ।
- स्त्रीको शिरमा काग बसेमा पति र पुत्रलाई हानि गर्छ।
- कागको मैथुन देखेमा ६ महिनाभित्र मृत्यु वा ठूलो सङ्कट आउन सक्छ। (दोष शान्ति: कागले छोएमा मासको पिठोको काग बनाई पूजा गरी दान गरेमा दोष कट्छ।)
४. अधिकमास (पुरुषोत्तम मास) को नियम
अधिकमास वा मलमासमा अन्य शुभ कार्य वर्जित भए पनि विशेष पुण्य कमाउन दान गर्ने विधि बताइएको छ। यस महिनामा 'काँसको थालमा ३३ वटा मालपुवा' राखेर, अर्को काँसको थालले ढाकी, पहेँलो वस्त्र र सुनको प्रतिमा सहित विष्णु भगवानको ३३ नाम जपेर ब्राह्मणलाई दान गर्नु शुभ मानिन्छ।