पशुपतिनाथ मन्दिर परिसर केवल पूजा गर्ने स्थान मात्र होइन, बरु यो नेपालको धार्मिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक इतिहासको एक भव्य प्रमाण हो। बागमती नदीको किनारमा अवस्थित यो स्थलले सहस्राब्दीदेखि काठमाडौं उपत्यकाको पहिचानलाई आकार दिइरहेको आस्थाको निरन्तरतालाई प्रतिनिधित्व गर्दछ।
'पशुपतिनाथ' नामको दार्शनिक र शाब्दिक विश्लेषण
शास्त्रहरूका अनुसार 'पशुपतिनाथ' शब्द तीनवटा मुख्य शब्दहरू मिलेर बनेको छ: पशु, पाश र पति।
- पशु (जीवात्मा): जसरी गाईवस्तुहरू डोरीले बाँधिएका हुन्छन् र स्वतन्त्र हुँदैनन्, त्यसरी नै ब्रह्मादेखि लिएर सामान्य कीरा-फट्याङ्ग्रासम्मका समस्त प्राणीहरू अज्ञानता र मायाको बन्धनमा परेका छन्। तसर्थ, ती सबै जीवात्माहरूलाई 'पशु' भनिन्छ। यी पशुहरूले आफ्नो स्वतन्त्रता गुमाएका हुन्छन् र सुख-दुःखको अनुभव गर्छन्।
- पाश (बन्धन): जीवात्मालाई बाँधेर राख्ने अज्ञानता, माया, मोह वा कर्मको डोरीलाई 'पाश' भनिन्छ। यही बन्धनले गर्दा प्राणी जन्म-मृत्युको चक्रमा फसिरहन्छ।
- पति (ईश्वर/रक्षक): जसले ती बन्धनमा परेका प्राणीहरू (पशु) लाई अज्ञानताको डोरी (पाश) बाट मुक्त गरी रक्षा गर्नुहुन्छ, उहाँ नै 'पति' वा स्वामी हुनुहुन्छ। तसर्थ, पशुपतिनाथ भनेको अज्ञानरुपी बन्धनबाट जीवात्मालाई मोक्ष प्रदान गर्ने परमेश्वर हुनुहुन्छ।
पञ्चमुखको विस्तृत विवरण (दिशाहरू र तत्त्वहरू)
पशुपतिनाथको ज्योतिर्लिङ्गमा देखिने पाँच मुखहरूले पञ्चतत्त्व (पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश) र पञ्चज्ञानेन्द्रियको प्रतिनिधित्व गर्दछन्। यिनीहरूको विस्तृत विवरण यस प्रकार छ:
१. पश्चिम मुख (सद्योजात)
पश्चिम दिशामा फर्केको मुखलाई सद्योजात भनिन्छ। यो पृथ्वी (माटो) तत्त्वको प्रतीक हो। मानव शरीर र इन्द्रियको सन्दर्भमा, यो मुखले गन्ध (सुघ्ने शक्ति) र उपस्थ (प्रजनन् अङ्ग) को प्रतिनिधित्व गर्छ। यसको वर्ण श्वेत (सेतो) मानिन्छ। यो सृष्टिको प्रारम्भिक अवस्था हो र यसले स्थूल जगत्को सृजनालाई जनाउँछ।
२. उत्तर मुख (वामदेव)
उत्तर दिशामा फर्केको मुखलाई वामदेव भनिन्छ, जुन जल (पानी) तत्त्वको प्रतीक हो। यसले रस (स्वाद) र हात (कर्मेन्द्रिय) को प्रतिनिधित्व गर्छ। यसको वर्ण रातो (अरुण) हुन्छ। जल नै जीवनको आधार भएकोले, यो मुखले पालनपोषण र स्थितिको कार्य गर्छ, जसले जीवनको निरन्तरतालाई सङ्केत गर्दछ।
३. दक्षिण मुख (अघोर)
दक्षिण दिशामा फर्केको मुखलाई अघोर भनिन्छ। यो तेज (अग्नि) तत्त्वको प्रतीक हो। यसले रूप (दृष्टि/आँखा) र खुट्टाको प्रतिनिधित्व गर्छ। यसको वर्ण पहेँलो (पित) हुन्छ। 'अघोर' को शाब्दिक अर्थ 'नडराउने' वा 'सौम्य' हुन्छ, तर यो शिवको संहार शक्तिसँग पनि सम्बन्धित छ। यसले अज्ञानतालाई जलाएर ज्ञानको प्रकाश दिन्छ, त्यसैले यसलाई कालाग्नि रुद्रको रूपमा पनि चिनिन्छ।
४. पूर्व मुख (तत्पुरुष)
पूर्व दिशामा फर्केको मुखलाई तत्पुरुष भनिन्छ। यो वायु (हावा) तत्त्वको प्रतीक हो। यसले स्पर्श (छाला) को प्रतिनिधित्व गर्छ। यसको वर्ण कालो वा निलो (मेघवर्ण) हुन्छ। वायु प्राणशक्तिको आधार हो, त्यसैले यो मुखले जीवलाई जीवन दिन्छ र साथसाथै मायाले ढाक्ने (तिरोधान) कार्य पनि गर्छ।
५. ऊर्ध्व मुख (ईशान)
माथितिर (आकाशतर्फ) फर्केको पाँचौँ मुखलाई ईशान भनिन्छ। यो आकाश (व्योम) तत्त्वको प्रतीक हो। यसले शब्द (कान/सुन्ने शक्ति) र वाणीको प्रतिनिधित्व गर्छ। यो स्फटिकजस्तै निर्मल, स्वच्छ र वर्णरहित हुन्छ। यो मुखलाई 'विद्येश्वर' (सबै विद्याहरूको स्वामी) भनिन्छ। यो पशुपतिनाथको सबैभन्दा उच्च र शान्त स्वरूप हो, र मोक्ष चाहनेहरूले यसै स्वरूपको उपासना गर्छन्।
यी पाँच मुखहरू मिलेर "सदाशिव" रूप बन्छ—त्यो अनन्त शिव जो यी पाँच तत्त्वहरू (पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश) मार्फत सम्पूर्ण ब्रह्माण्डमा व्याप्त हुनुहुन्छ।
शिवलिङ्गको उत्पत्ति (ब्रह्मा र विष्णुको मोहभंग)
भगवान् शिवको सर्वोच्चता बुझाउन पुस्तिकामा लिङ्ग पुराणको प्रसिद्ध कथा विस्तारमा दिइएको छ:
- विवाद: एकपटक सृष्टिकर्ता ब्रह्मा र पालनकर्ता विष्णुबीच "को ठूलो?" भन्ने विषयमा भयानक विवाद र युद्ध भयो। उनीहरू आ-आफ्नो अस्त्रशस्त्र प्रयोग गर्न तयार भए।
- अग्निस्तम्भको प्राकट्य: त्यही बेला उनीहरूको बीचमा अचानक करोडौं सूर्यको तेज भएको, आदि र अन्त नभएको एक विशाल अग्निस्तम्भ (ज्योतिर्लिङ्ग) प्रकट भयो। यो देखेर उनीहरू छक्क परे र युद्ध रोके।
- परीक्षा: त्यो स्तम्भको रहस्य पत्ता लगाउन दुवैले सहमति गरे। विष्णुले 'वराह' (बँदेल) को रूप धारण गरी स्तम्भको फेद खोज्न पातालतिर गए भने ब्रह्माले 'हंस' को रूप धारण गरी टुप्पो खोज्न आकाशतिर उडे।
- परिणाम: हजारौं वर्षसम्म खोज्दा पनि विष्णुले फेद र ब्रह्माले टुप्पो भेट्टाउन सकेनन्। अन्ततः दुवैले आफ्नो हार स्वीकार गरी स्तम्भको अगाडि प्रार्थना गरे। तब भगवान् शिव "ओम्" नादसहित त्यहाँ प्रकट हुनुभयो। उहाँले ब्रह्मा र विष्णु पनि आफूबाटै उत्पन्न भएको रहस्य बताउनुभयो। त्यस दिनदेखि शिवलिङ्गको पूजा आरम्भ भयो।
पशुपति क्षेत्र, बागमती र मृगस्थलीको महात्म्य
- बागमती नदी: पुस्तिकामा बागमतीलाई गङ्गाभन्दा पनि पवित्र मानिएको छ। हिमवतखण्डका अनुसार, बागमती भगवान् शिवको 'अट्टहास' (हाँसो) बाट उत्पन्न भएकी हुन्, जसलाई 'शिवहास्य' पनि भनिन्छ। शिवपुरी पर्वतलाई शिवको मस्तक मानिन्छ, जहाँबाट यो नदी बग्छिन्। बागमतीको जल स्पर्श मात्रले वा पान गर्नाले ठूला पापीहरू पनि शुद्ध हुन्छन्।
- मृगस्थली: भगवान् शिवले एकपटक सबै देवताहरूलाई छोडेर यस वनमा सुन्दर मृगको रूप धारण गरी विहार गर्नुभएको थियो। त्यसैले यसलाई मृगस्थली भनियो। यहाँ मृत्यु हुने प्राणी (कीरा, चराचुरुङ्गी वा मानिस) ले पुनर्जन्म लिनु पर्दैन र सिधै शिवलोक प्राप्त गर्छन् भन्ने मान्यता छ।
- गुह्येश्वरी (शक्ति): पशुपतिनाथ (शिव) र गुह्येश्वरी (शक्ति) को सम्बन्ध आगो र त्यसको ताप, वा चन्द्रमा र चन्द्रज्योति जस्तै हो। शक्ति बिनाको शिव 'शव' (मुर्दा) समान हुनुहुन्छ। सृष्टिको सञ्चालन शिव र शक्तिको मिलनबाट मात्र सम्भव छ।
बन्धन र मोक्षको मार्ग (शैव दर्शन)
पुस्तिकाको अन्तिम खण्डमा गहन दार्शनिक विवेचना गरिएको छ:
- जीवको अवस्था: हरेक जीवात्मा वास्तवमा 'शिव' नै हो, ऊ सच्चिदानन्द स्वरूप छ। तर, अज्ञानताको फोहोर (मल) ले गर्दा उसले आफूलाई चिन्न सक्दैन।
- तीन मल (बन्धनका कारणहरू):
- आणव मल: म पूर्ण छैन, म सानो छु, म दुःखी छु भन्ने भावना।
- कर्म मल: पाप र पुण्य कर्महरूको बन्धन जसले सुख-दुःख दिन्छ।
- मायीय मल: संसारका नश्वर वस्तुहरू (धन, शरीर, नातागोता) लाई सत्य मान्ने भ्रम।
- मुक्ति (मोक्ष): जब गुरुको कृपा र ईश्वरको अनुग्रह (शक्तिपात) हुन्छ, तब यो अज्ञानताको पर्दा हट्छ। जीवले "शिवोऽहम्" (म नै शिव हुँ) भन्ने ज्ञान प्राप्त गर्छ। पशुपतिनाथको दर्शन र पूजाको मुख्य उद्देश्य यही पाश (बन्धन) काटेर शिवत्व प्राप्त गर्नु हो।
निष्कर्ष
अन्त्यमा, पशुपतिनाथ केवल मन्दिरको मूर्ति मात्र नभएर सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई सञ्चालन गर्ने चेतन शक्ति हुनुहुन्छ। उहाँको दर्शन, पूजन र तत्त्वलाई बुझ्नाले मानिसले जीवनको परम लक्ष्य (मोक्ष) प्राप्त गर्न सक्छ। यो पवित्र क्षेत्र, जहाँ शिव र शक्ति सधैं विराजमान हुनुहुन्छ, सबै जीवात्माहरूका लागि मुक्तिको प्रवेशद्वार हो।
नेपाल ज्योतिष टिम द्वारा तयार पारिएको।