पाञ्चायन देवता स्थापना र दैनिक पूजा विधि

शास्त्रोक्त विधि अनुसार पाञ्चायन देवताको स्थापना, कलश पूजन र दैनिक नित्य कर्मका मन्त्र तथा प्रक्रियाहरू।

पाञ्चायनदेवतास्थापनाप्रकार:

आदित्यं गणनाधं च देवी रुद्रं च केशवम् । पञ्चदैवत्यमित्युक्तं सर्वकर्मसु पूजयेत् ॥

विष्णु मुख्य देवता

सूर्य
गणेश
विष्णु
देवी
शिव

शिव मुख्य देवता

देवी
विष्णु
शिव
गणेश
सूर्य

देवी मुख्य देवता

सूर्य
विष्णु
देवी
गणेश
शिव

गणेश मुख्य देवता

सूर्य
विष्णु
गणेश
देवी
शिव

सूर्य मुख्य देवता

देवी
शिव
सूर्य
विष्णु
गणेश

कुनै पनि शुभ कार्यमा यी पाँच देवताहरूको पूजा अनिवार्य मानिन्छ।

मुख्य देवता छनौट र आवश्यक सामग्री (नेपाली परम्परा)

नेपाली सनातन परम्परामा पाञ्चायन पूजा गर्दा आफ्नो कुलदेवता वा इष्टदेवतालाई बीचमा (मुख्य स्थानमा) राखिन्छ। यदि कुलदेवता थाहा नभएको खण्डमा सामान्यतया भगवान विष्णु (शालिग्राम) वा शिवजी (नर्मदेश्वर) लाई केन्द्रमा राखेर नित्य पूजा गर्ने चलन छ। यी पाँच देवताका प्रतीकस्वरूप निम्न शिला वा मूर्तिहरूको पूजा गरिन्छ:

विष्णु: शालिग्राम (तुलसी चढाउनु अनिवार्य)
शिव: नर्मदेश्वर शिवलिङ्ग (बेलपत्र अनिवार्य)
देवी: स्फटिक, श्रीयन्त्र वा धातुको मूर्ति
सूर्य: सूर्यमणि, स्फटिक वा तामाको सूर्य प्रतिमा
गणेश: रातो पत्थर (स्वर्णभद्र) वा धातुको मूर्ति (दूबो अनिवार्य)

विस्तृत दैनिक मार्गदर्शनका लागि हाम्रो नयाँ ब्लग पढ्नुहोस्, जसमा शिवलाई केन्द्रमा राखेर पाञ्चायन पूजा गर्ने क्रम स्पष्ट गरिएको छ।

ब्लग पढ्नुहोस्

शंख पूजा

ॐ भूर्भुव: स्व: शंखस्थदेवतायै नम: । त्वं पुरा सागरोत्पन्नो विष्णुना विधृत: करे । नमित: सर्वदेवैश्च पाञ्चजन्य नमोऽस्तु ते ॥

घण्टा पूजा विधि

ॐ भूर्भुव: स्व: घण्टास्थाय गरुडाय नम: । आगमार्थं तु देवानां गमनार्थं तु रक्षसाम् । घण्टानादं प्रकुर्वीत पश्चाद् घण्टां प्रपूजयेत् ॥

दीप (बत्ति) पूजा

ॐ स्थिरोभव व्रीड्वंगऽआशुर्भवर्वाज्यर्वन् । पृथुर्भव सुषदस्त्वमग्ने: पुरीषवाहन: ॥

शुभं भवतु कल्याणमारोग्यं सुखसम्पद: । कर्मण: साक्षिरूपस्त्वं दीपज्योतिर्नमोऽस्तुते ॥

प्रार्थना

नमोऽस्त्वनन्ताय सहस्रमूर्तये सहस्रपादाक्षिशिरोरुबाहवे । सहस्रनाम्ने पुरुषाय शाश्वते सहस्रकोटीयुगधारिणे नम: ॥

गणेश पूजा

संकल्प (Sankalpa)

हरि: ॐ तत्सत् ३, ॐ विष्णु: ३, इत्यादि देशकालौ स्मृत्वा अद्येह अमुक गोत्रस्य अमुक प्रवरस्य अमुक शर्मणो मम अमुक कर्मणि निर्विघ्नपरिसमाप्त्यर्थं अमुक कर्माङ्गतया गणेशपूजनमहङ्करिष्ये ।

ध्यानं (Dhyanam)

ॐ सुमुखश्चैकदन्तश्च कपिलो गजकर्णक: । लम्बोदरश्च विकटो विघ्ननाशो विनायक: ॥ वक्रतुण्ड महाकाय कोटिसूर्य समप्रभ: । अविघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ॥

आह्वानम् (Aavahanam)

हरि: ॐ गणानान्त्वा गणपतिं ६० हवामहे प्रियाणान्त्वा प्रियपतिं ६० हवामहे निधीनान्त्वा निधिपतिं ६० हवामहे व्वसोमम । अहमजानिगर्भधमात्वमजासिगर्भधमम् । ॐ भूर्भुव: स्व: गणपते सिद्धिबुद्धिसहित: सायुध: सवाहन: साङ्ग:सपरिवार इहागच्छ इहतिष्ठ यावत् पूजां करोमि तावत्त्वं सुस्थिरो भव सुप्रसन्नो भव सुवरदो भव ।

षोडशोपचार प्रार्थना

रक्ष रक्ष गणाध्यक्ष रक्ष त्रैलोक्यरक्षक । भक्तानामभयङ्कर्ता त्राता भव भवार्णवात् ॥१॥ द्वैमातुर कृपासिन्धो षाण्मातुरग्रज प्रभो । वरदस्त्वं वरं देहि वाञ्छितं वाञ्छितार्थद ॥२॥ अनेन फलदानेन फलदोऽस्तु सदा मम ॥

कलश पूजन

१. भूमी पूजन

चन्दन, कुङ्कुम आदिले भूमिमा पद्माकार लेखी पूजा गर्ने-

ॐ भूरसिभूमिरस्यदितिरसिविश्वधायाविश्वस्य भुवनस्यधर्त्री । पृथिवीं यच्छ पृथिवीं दृ ६० हपृथिवीं मा हि ६० सि: ॥

२. कलश स्थापना

ॐ आजिघ्र कलशं मह्वात्वा विशन्त्विन्दव: । पुनरुर्ज्जानिवर्त्तस्वसान: सहस्रं धुक्ष्वोरुधारा पयस्वती पुनर्माविशताद्रयि: ।

३. जल स्थापन

ॐ वरुणस्योत्तम्भनमसि वरुणस्य स्कम्भसर्जनीस्थो व्वरु-णस्यऽऋतसदन्यसि व्वरुणस्यऽऋतसदनमसि व्वरुणस्यऽऋत-सदनमासीद ।

४. चन्दन अर्पण

ॐ त्वां गन्धर्व्वाऽअखनंस्त्वामिन्द्रस्त्वा बृहस्पति: । त्वामोषधे सोमो राजा विद्वान्न्यक्ष्मादमुच्यत ।

५. सर्वौषधी

ॐ याऽओषधी: पूर्व्वा जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा । मनै नु बभ्रूणमहं ६० शतं धामानि सप्त च ॥

६. दूबो अर्पण

ॐ काण्डात् काण्डात् प्ररोहन्ती परुष: परुषस्परि । एवानो दूर्वे प्रतनु सहस्रेण शतेन च ॥

७. पञ्चपल्लव

ॐ अश्वत्थवो निषदनं पर्णे वो वसतिष्कृता । गोभाजऽइत्किलासथयत्सनवथ पूरुषम् ॥

८. वरुण आवाहन

सप्तमृत्तिका, पूगीफल, सुवर्णद्रव्य, पञ्चरत्न आदि राखी पूर्णपात्र कलशमाथि राखी पूजा गर्ने ।

ॐ तत्त्वायामि ब्रह्मणा व्वन्दमानस्तदाशास्तेयजमानो हविर्भि: । अहेडमानो व्वरुणेह बोध्यूरुश ६० समानऽआयु: प्रमोषी: ॥ अस्मिन् कलशे वरुणं साङ्गं सपरिवारं सायुधं सशक्तिकमावाहयामि स्थापयामि च । ॐ वरुणाय नम: ॥

कलश प्रार्थना

देवदानवसंवादे मध्यमाने महोदधौ । उत्पन्नोऽसि तदा कुम्भ विधृतो विष्णुना स्वयम् ॥ त्वत्तोये सर्वतीर्थानि देवा: सर्वे त्वयि स्थिता: । त्वयि तिष्ठन्ति भूतानि त्वयि प्राणा: प्रतिष्ठिता: ॥ शिव: स्वयं त्वमेवाऽसि विष्णुस्त्वं च प्रजापति: । आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा: सपितृका: ॥ त्वयि तिष्ठन्ति सर्वेऽपि यत: कामफलप्रदा: । त्वत्प्रसादादिमं यज्ञं कर्तुमीहे जलौद्भव । सान्निध्यं कुरु मे देव प्रसन्नो भव सर्वदा ॥

प्रायः सोधिने प्रश्नहरू

Q. पाञ्चायन पूजा भनेको के हो?

पाञ्चायन पूजा हिन्दु धर्ममा ५ प्रमुख देवताहरू: गणेश, विष्णु, सूर्य, दुर्गा र शिवको संयुक्त पूजा हो। यसलाई पञ्चायतन पूजा पनि भनिन्छ जसले आध्यात्मिक शक्ति र सन्तुलन प्रदान गर्छ।

Q. पाञ्चायन देवता स्थापना कसरी गरिन्छ?

स्थापना गर्दा आफ्नो इष्ट वा मुख्य देवतालाई मध्यभाग (बिच) मा राखिन्छ र अन्य चारलाई चार कुनामा राखिन्छ। उदाहरणका लागि गणेश पञ्चायतनमा: गणेश बिचमा, उत्तर-पश्चिममा विष्णु, उत्तर-पूर्वमा शिव, पूर्व-दक्षिणमा सूर्य, र दक्षिण-पश्चिममा दुर्गा राख्नुपर्छ। साथै ईशान कोण (उत्तर-पूर्व) मा कलश स्थापना गरिन्छ।

Q. दैनिक पाञ्चायन पूजा विधि के हो?

ब्रह्ममुहूर्तमा स्नान गरी सफा आसनमा बस्नुपर्छ। आचमन र संकल्पपछि सर्वप्रथम गणेशको पूजा गरी अन्य चार देवताको आवाहन गर्नुपर्छ। त्यसपछि षोडशोपचार वा पञ्चोपचार विधिले गन्ध, पुष्प, धूप, दीप, र नैवेद्य अर्पण गरी आरती गर्नुपर्छ।

Q. नेपालमा कुन पाञ्चायन धेरै प्रचलित छ?

नेपालमा विशेषगरी विष्णु पञ्चायतन धेरै प्रचलित छ, जहाँ केन्द्रमा भगवान् विष्णु (शालिग्राम) लाई राखेर नित्य पूजा गर्ने परम्परा छ।