चन्द्र ग्रहण (Lunar Eclipse)
पृथ्वीको छाया चन्द्रमामा किन पर्छ, चन्द्रमा रातो किन देखिन्छ, र चन्द्र ग्रहणका तीन प्रकार।
पृथ्वीको छाया चन्द्रमामाथि पर्ने खगोलीय घटनालाई चन्द्र ग्रहण भनिन्छ।
चन्द्र ग्रहण सधैं पूर्णिमाको दिन मात्र हुन्छ, जसलाई हिन्दू पात्रोमा पूर्णिमा वा पौर्णमी भनिन्छ।
चन्द्र ग्रहणका मिति र समय
यो वर्षका सबै चन्द्र ग्रहण — सही समय र तपाईंको देशबाट देखिने/नदेखिनेसहित।
हेर्नुहोस्सुतक — ग्रहणका नियम
चन्द्र ग्रहणअघि ९ घण्टामा के गर्नु हुँदैन र ग्रहण सकिएपछि गर्नुपर्ने विधिहरू।
हेर्नुहोस्- हुने दिन
- पूर्णिमा
- वर्षमा कति पटक
- ० देखि ३ पटक
- पूर्ण ग्रहणको अवधि
- १–२ घण्टा
- सुरुदेखि अन्त्यसम्म
- ४–६ घण्टा
- नाङ्गो आँखाले हेर्न
- सुरक्षित
चन्द्रमा रातो किन देखिन्छ?
चन्द्र ग्रहणका बेला पृथ्वीले सूर्यको प्रकाश चन्द्रमामा सीधै पुग्नबाट रोक्छ। तर पृथ्वीको वायुमण्डलबाट अपवर्तित भएर आउने केही सूर्यको किरण चन्द्रमासम्म पुग्छ, जसका कारण चन्द्रमा पूर्ण रूपमा अदृश्य नभई देखिइरहन्छ — र यसैकारण ग्रहणका बेला चन्द्रमा रातो रंगको देखिन्छ।
प्रच्छाया र उपच्छाया
चन्द्रमामाथि पर्ने पृथ्वीको छायालाई दुई भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ: प्रच्छाया (umbra) र उपच्छाया (penumbra)। भौतिकशास्त्रको नियमअनुसार सबै ग्रहहरूको छायामा यस्तै दुई क्षेत्र बन्छन्। प्रच्छाया क्षेत्र पूर्ण रूपमा अँध्यारो हुन्छ किनकि त्यहाँ सूर्यको प्रकाश पुग्दैन, जबकि उपच्छाया क्षेत्रमा केही प्रकाश पुग्ने भएकाले त्यो पूर्ण अँध्यारो हुँदैन।
चन्द्र ग्रहणका प्रकार
- खग्रास चन्द्र ग्रहण (Total Lunar Eclipse)
- जब चन्द्रमा पूर्ण रूपमा प्रच्छाया क्षेत्रभित्र पर्छ — पूरै चन्द्रमा पृथ्वीको अँध्यारो छायाभित्र हुन्छ।
- खण्डग्रास चन्द्र ग्रहण (Partial Lunar Eclipse)
- जब चन्द्रमा प्रच्छाया क्षेत्रबाट आंशिक रूपमा मात्र गुज्रिन्छ — चन्द्रमाको एक भाग अँध्यारो र बाँकी भाग प्रकाशित रहन्छ।
- उपच्छाया ग्रहण (Penumbral Eclipse)
- जब चन्द्रमा प्रच्छायालाई नछोई केवल उपच्छाया क्षेत्रबाट मात्र गुज्रिन्छ। उपच्छाया ग्रहण सामान्यतया कम महत्त्वको मानिन्छ र प्रायः थाहै हुँदैन, किनकि यो नाङ्गो आँखाले देखिँदैन — हिन्दू पात्रोमा यसलाई सूचीमा नै राखिँदैन।
खग्रास ग्रहणका चरणहरू
खग्रास चन्द्र ग्रहण सामान्यतया चरणहरूमा अगाडि बढ्छ: यो उपच्छाया चरणबाट सुरु भई खण्डग्रास चरणमा पुग्छ, त्यसपछि पूर्ण ग्रहण (totality) मा पुग्छ। केही समय पूर्ण ग्रहणमा रहेपछि चन्द्रमा उल्टो क्रममा — फेरि खण्डग्रास हुँदै उपच्छाया चरणमा पुगेर — ग्रहणबाट पूर्ण रूपमा बाहिर निस्कन्छ।
स्थानअनुसार ग्रहण फरक किन देखिन्छ?
रोचक कुरा के छ भने, एउटै ग्रहण फरक-फरक ठाउँबाट फरक-फरक किसिमले देखिन सक्छ। कुनै ठाउँमा खग्रास वा खण्डग्रास चन्द्र ग्रहण पनि उपच्छाया ग्रहणका रूपमा मात्र देखिन सक्छ — जस्तै, यदि चन्द्रमा प्रच्छायाबाट उपच्छायामा सरिसकेपछि मात्र चन्द्रोदय हुन्छ भने, वा चन्द्रमा प्रच्छायामा प्रवेश गर्नुअघि नै चन्द्रास्त भइहाल्छ भने। यसैगरी, केही स्थानमा खग्रास चन्द्र ग्रहण पनि खण्डग्रासका रूपमा मात्र देखिन सक्छ।
कति पटक र कति लामो?
एक वर्षमा ० देखि ३ वटासम्म चन्द्र ग्रहण हुन सक्छन्। ग्रहणको पूर्ण चरण सामान्यतया एक देखि दुई घण्टासम्म रहन्छ, जबकि उपच्छाया सुरु भएदेखि समाप्त भएसम्मको पूरा ग्रहण करिब चार देखि छ घण्टासम्म रहन्छ। एउटा चन्द्र ग्रहण खग्रास, खण्डग्रास वा उपच्छाया — यी तीनवटा मध्ये जुनसुकै हुने सम्भावना लगभग बराबर हुन्छ।
नाङ्गो आँखाले हेर्न सुरक्षित छ?
खण्डग्रास वा खग्रास चरणमा नाङ्गो आँखाले चन्द्र ग्रहण हेर्नु वैज्ञानिक दृष्टिले सुरक्षित मानिन्छ।