श्री बलभद्र

हिन्दू शास्त्रहरूका अनुसार शेषनागलाई भगवान विष्णुको आंशिक अवतार मानिन्छ, जो विभिन्न अवतारहरूमा भगवान विष्णुको साथमा रहनुहुन्छ। बलरामलाई शेषनागको अवतारको रूपमा वर्णन गरिएको छ, त्यसैले बलरामलाई भगवान विष्णुको शेष अवतार पनि मानिन्छ।

पूर्णिमान्त हिन्दू पञ्चाङ्गका अनुसार बलरामको जन्म भाद्रपद कृष्ण पक्षको षष्ठी तिथिमा भएको थियो र अमान्त हिन्दू पञ्चाङ्गका अनुसार बलरामको जन्म श्रावण कृष्ण पक्षको षष्ठी तिथिमा भएको थियो। यो तिथिलाई हिन्दूहरूले बलराम जयन्तीको रूपमा मनाउँछन्। बलरामलाई बलभद्र, संकर्षण, हलायुध र बलदाउका नामले पनि चिनिन्छ। ब्रज र यसको वरपरका क्षेत्रहरूमा बलरामलाई मायाले दाउ दादा पनि भनिन्छ।

बलरामको उत्पत्ति

बलरामको जन्म यदुवंशमा भएको थियो। द्वापर युगमा मथुरा नगरमा कंश नामक असुरले राज्य गर्दथे। उनले आफ्ना पिता उग्रसेनलाई पदच्युत गरी बन्दी बनाएर मथुराको राजा बनेका थिए। कंशकी एउटी बहिनी थिइन्, जसको नाम देवकी थियो। जब उनी विवाह योग्य भइन्, कंशले उनको विवाह वसुदेव यादवसँग गरिदिए। धार्मिक ग्रन्थहरूमा पाइने वर्णन अनुसार, भगवान ब्रह्माको श्रापका कारण ऋषि कश्यपले वसुदेवको रूपमा जन्म लिएका थिए। वसुदेवलाई आनकदुन्दुभीका नामले पनि चिनिन्छ।

विवाह समारोह पछि, जब कंश आफ्नी बहिनी देवकी र बहिनी-ज्वाइँ वसुदेवलाई रथमा राखेर जाँदै थिए, तब आकाशवाणी भयो - "हे दुष्ट कंश! तिम्री बहिनी देवकीको आठौं छोरा, जसलाई तिमीले मायाले रथमा लैजाँदैछौ, उसैले तिम्रो हत्या गर्नेछ।" यो भविष्यवाणी सुनेपछि कंशले देवकी र वसुदेवलाई कारागारमा थुने र उनीहरूको आठौं सन्तान जन्मने दिन पर्खन थाले।

केही समयपछि देवर्षि नारद कंशलाई भेट्न आए। उनले कंशलाई आठवटा पत्र भएको एउटा फूल देखाउँदै भने - "यो फूलको पत्र जुनसुकै तर्फबाट पनि गन्न सकिन्छ, त्यसैले यसको कुनै पनि पत्र निश्चित रूपमा आठौं हुन सक्दैन।" कंशले नारदको यो उदाहरणको मर्म बुझे र देवकी र वसुदेवका सबै सन्तान जन्मिने बित्तिकै मार्ने निर्णय गरे, ताकि कोही पनि उसलाई मार्न जीवित नरहोस्।

समयक्रममा, कंशले देवकीका छवटा छोराहरूलाई जन्मिने बित्तिकै मारे। जब देवकी सातौंपटक गर्भवती भइन्, शेषनाग उनको गर्भमा बलरामको रूपमा अवतरित भए। बलरामलाई कंशबाट बचाउनका लागि भगवान विष्णुले आफ्नो योगमायाद्वारा संकर्षण क्रिया गरी बलरामको भ्रूणलाई देवकीको गर्भबाट रोहिणीको गर्भमा स्थानान्तरण गर्नुभयो। त्यसैले बलरामलाई संकर्षण पनि भनिन्छ। त्यसपछि बलराम रोहिणीको छोराको रूपमा जन्मिए।

बलरामकी सुभद्रा नामकी एउटी बहिनी पनि थिइन्। देवी सुभद्रालाई देवी चित्राका नामले पनि चिनिन्छ। बलरामको विवाह रैवतकी छोरी रेवतीसँग भएको थियो। पौराणिक कथा अनुसार, रेवती २१ हात अग्ली थिइन्, जसका कारण बलरामले आफ्नो हल प्रयोग गरेर उनको रूप सानो बनाउनुभएको थियो।

बलराम सधैं भगवान श्रीकृष्णद्वारा गरिने विभिन्न लीलाहरूका हिस्सा हुनुहुन्थ्यो। स्यमन्तक मणिको खोजीमा पनि उहाँले भगवान श्रीकृष्णलाई साथ दिनुभएको थियो। बलराम एक कुशल गदाधारी हुनुहुन्थ्यो र महाभारतको अवधिमा उहाँले भीमसेन र दुर्योधनलाई गदा युद्धमा निपुण बनाउन प्रशिक्षण दिनुभएको थियो।

एक पटक, भगवान श्रीकृष्णका छोरा साम्बले दुर्योधनकी छोरी लक्ष्मणासँग विवाह गर्ने उद्देश्यले उनलाई अपहरण गर्ने प्रयास गरे। जब साम्बले लक्ष्मणालाई अपहरण गर्दै थिए, कौरव सेनाले उनलाई बन्दी बनायो। बलरामले नै साम्बलाई कौरव सेनाबाट मुक्त गराउनुभएको थियो।

द्वापर युगको अन्त्य र कलियुगको सुरुवातमा, जब भगवान श्रीकृष्ण गोलोक प्रस्थान गर्नुभयो, बलरामले पनि आफ्नो पार्थिव लीला समाप्त गरी उहाँसँगै गोलोक प्रस्थान गर्नुभयो। पौराणिक कथा अनुसार, पृथ्वीमा आफ्नो अन्तिम क्षणमा बलरामको मुखबाट एउटा विशाल सर्प प्रकट भयो र प्रभास क्षेत्रमा रहेको समुद्रमा विलिन भयो।

बलरामको परिवार

बलरामको गर्भधारण देवकीले गरेकी थिइन् तर भगवान विष्णुले आफ्नो योगमाया नामक दिव्य शक्तिद्वारा संकर्षण क्रिया गरी भ्रूणलाई देवकीको गर्भबाट रोहिणीको गर्भमा स्थानान्तरण गर्नुभयो। त्यसैले वसुदेव र रोहिणी बलरामका माता-पिता हुन्। भगवान श्रीकृष्ण उहाँका भाइ हुनुहुन्छ र सुभद्रा उहाँकी बहिनी हुनुहुन्छ। बलरामको विवाह रेवतीसँग भएको थियो र उनीहरूका निशस्थ र उल्मुख गरी दुई छोरा र वत्सला नामकी एउटी छोरी थिए।

बलरामको स्वरूप (Iconography)

धार्मिक ग्रन्थहरूमा बलरामलाई गोरो वर्णको वर्णन गरिएको छ। उहाँलाई दुई हातमा हलो र मुसल बोकेको रूपमा चित्रण गरिन्छ। कहिलेकाहीं, उहाँलाई चार हातमा शंख, चक्र, हलो र मुसल बोकेको रूपमा पनि चित्रण गरिन्छ।

बलराम मन्त्र

सामान्य मन्त्र -

बीज मन्त्र -

बलराम गायत्री मन्त्र -

बलरामका चाडपर्वहरू

• बलराम जयन्ती वा हल षष्ठी
• बलराम पूर्णिमा

बलरामका प्रसिद्ध मन्दिरहरू

• गोरे दाउजी मन्दिर, वृन्दावन, उत्तर प्रदेश
• श्री कृष्ण-बलराम मन्दिर, वृन्दावन, उत्तर प्रदेश
• दाउजी मन्दिर, बलदेव, मथुरा, उत्तर प्रदेश
• श्री बलराम मन्दिर, धौन्थली, जम्मू
• बलराम महादेव मन्दिर, बनासकांठा, गुजरात
• रामकृष्ण मठ बलराम मन्दिर, कोलकाता