भगवान मत्स्यनारायण

भगवान विष्णु हिन्दू धर्मका सबैभन्दा लोकप्रिय देवी-देवताहरूमध्ये एक हुनुहुन्छ। भगवान विष्णु त्रिमूर्ति अर्थात् भगवान ब्रह्मा, विष्णु र महेशमध्ये एक हुनुहुन्छ, जसलाई सृष्टिको रचयिता, पालनकर्ता र संहारकर्ताको रूपमा वर्णन गरिएको छ। भगवान विष्णु समय-समयमा अधर्मको नाश र धर्मको स्थापनाका लागि भूलोकमा अवतरित भइरहनुहुन्छ।

मत्स्य अवतार भगवान विष्णुको प्रथम अवतार हो। 'मत्स्य' को शाब्दिक अर्थ माछा हुन्छ। त्यसैले माछाको रूप धारण गरेका कारण यस अवतारलाई मत्स्य अवतारको रूपमा चिनिन्छ। मत्स्यपुराणमा वर्णित कथा अनुसार भगवान विष्णुले हयग्रीव नामक दैत्यको वध गर्न तथा प्रलयबाट सृष्टिको रक्षा र पुनः सृष्टि रचनाको उद्देश्यले मत्स्य अवतार धारण गर्नुभएको थियो। मत्स्य अवतारलाई 'मत्स्यावतार' को रूपमा पनि लेखिन्छ।

भगवान मत्स्यको उत्पत्ति

प्राचीन समयमा हयग्रीव नामक एक दैत्य थियो, जसलाई हयग्रीवासुरको नामले पनि चिनिन्थ्यो। हयग्रीव दैत्य महर्षि कश्यप र देवी दितिका छोरा थिए। हिरण्याक्ष, रक्तबीज, धूम्रलोचन र हिरण्यकशिपु जस्ता भयानक राक्षसहरू हयग्रीवका भाइहरू थिए भने वज्रङ्गासुर र अरुणासुर उनका दाजुहरू थिए। राक्षसी होलिका उनकी बहिनी थिइन्। धर्मग्रन्थहरूमा प्राप्त वर्णन अनुसार हयग्रीवासुर अत्यन्त शक्तिशाली दैत्य थियो र उनी जल, थल, नभ तीनै ठाउँमा बस्न सक्थे। उनको मुख घोडाको जस्तो थियो। घोडालाई 'हय' पनि भनिन्छ र 'ग्रीवा' को अर्थ घाँटी हुन्छ। त्यसैले त्यो दैत्य समस्त लोकमा हयग्रीवको रूपमा कुख्यात भयो, जसको शाब्दिक अर्थ 'घोडाको घाँटी भएको' हुन्छ।

एक समय हयग्रीवले देवताहरूलाई दुर्बल बनाउने उद्देश्यले ब्रह्माजीका चारै वेदहरू चोरी गरे र तिनलाई लगेर समुद्रको फेदमा लुकाए। वेदहरू हराएकाले सम्पूर्ण सृष्टि अज्ञानताको अन्धकारमा विलिन भयो र चारैतिर हाहाकार मच्चियो।

त्यसपछि भगवान ब्रह्मा लगायत समस्त देवताहरूले भगवान विष्णुसँग प्रार्थना गरे। जब भगवान विष्णुलाई हयग्रीवको कुकर्मको बारेमा थाहा भयो, तब उहाँले हयग्रीवको वध गर्ने निश्चय गर्नुभयो।

त्यसै समयमा भूलोकमा सत्यव्रत नामका मनु थिए। उनी परम धर्मपरायण र भगवान विष्णुका अनन्य भक्त थिए। एक समय राजा सत्यव्रत कृतमाला नदीमा स्नान गरिरहेका थिए। स्नानपछि उनी भगवान सूर्य नारायणलाई जलाञ्जली अर्पण गर्दै थिए। त्यही समयमा उनको दृष्टि आफ्नो हातको अञ्जलिमा पर्‍यो, उनले देखे कि एउटा सानो माछा उनको हातमा आएको छ। राजा सत्यव्रतले त्यो माछालाई नदीमा पुनः छोड्न लाग्दा अचानक त्यो माछाले भन्यो- "हे राजन्, मलाई आफ्नो शरणमा राख्नुहोस् अन्यथा यस जलका विशाल जीवहरूले मलाई खानेछन्।"

राजा सत्यव्रत अत्यन्त धर्मात्मा थिए र शरणमा आएका जीवको रक्षा गर्नु आफ्नो धर्म ठान्थे। त्यसैले उनले त्यो माछालाई आफ्नो कमण्डलुमा राखे र दरबारमा फर्के।

दरबार आएपछि राजाले देखे कि माछाको आकार बढिसकेको छ र त्यो कमण्डलु उसको लागि सानो भइरहेको छ। राजाले माछालाई अर्को ठुलो भाँडोमा राखे, तर केही समयपछि त्यो भाँडो पनि सानो भयो। राजालाई अचम्म लाग्यो र उनले माछालाई दरबारमा रहेको कुण्डमा राखिदिए। बिहान राजाले हेर्दा माछाको आकारमा अप्रत्याशित वृद्धि भएका कारण त्यो कुण्ड पनि उसको लागि सानो देखिन थाल्यो। अन्ततः राजाले त्यो माछालाई समुद्रमा छोडिदिए, तर केही समयपछि नै त्यो माछाले समुद्रभन्दा पनि विशाल रूप धारण गर्‍यो, जसपछि राजा सत्यव्रतलाई यो विश्वास भयो कि यो कुनै साधारण माछा होइन, बरु कुनै दैवीय शक्ति हो। राजा सत्यव्रतले त्यो माछालाई आफ्नो वास्तविक स्वरूपको दर्शन दिन निवेदन गरे- "हे प्रभु! तपाईँ को हुनुहुन्छ? कृपया आफ्नो परिचय र यसरी लीला गर्नुको कारण बताउनुहोस्।"

राजा सत्यव्रतको प्रार्थना सुनेर भगवान विष्णु मत्स्य अवतारको रूपमा प्रकट हुनुभयो र राजालाई आदेश दिँदै भन्नुभयो- "हे राजन्! ध्यानपूर्वक सुन! हयग्रीव नामक दैत्यले वेदहरूको हरण गरी तिनलाई समुद्रको फेदमा बन्दी बनाएको छ। त्यसैले आजको सात दिनपछि महासागरमा भीषण प्रलय आउनेछ, जसका कारण समस्त सृष्टि जलमग्न हुनेछ र समस्त प्राणीहरूको अन्त्य हुनेछ। जताततै जल नै जल देखिनेछ। त्यसपछि नवीन सृष्टिको सिर्जना हुनेछ। जुन समयमा सम्पूर्ण सृष्टि जलमग्न हुनेछ, तिम्रो नजिक एउटा डुङ्गा प्रकट हुनेछ। त्यसैले तिमीले समस्त प्रजापतिहरूलाई औषधि, जडीबुटी, अन्नका बीउ, पशुहरू र सप्त ऋषिहरूलाई त्यो डुङ्गामा बसाल्नु, म स्वयं तिमीलाई दर्शन दिनेछु। तिमीले वासुकि नागको डोरी मेरो सिङमा बाँधिदिनु, म तिम्रो डुङ्गालाई निर्देशित गर्नेछु र त्यो डुङ्गालाई यस जल प्रलयबाट सुरक्षित स्थानमा लैजानेछु ताकि नवीन सृष्टिको सिर्जना हुन सकोस्।"

त्यसपछि मत्स्यरूपी भगवान विष्णुले समुद्रमा हयग्रीवासुरको राज्यमा प्रवेश गर्नुभयो। हयग्रीवासुरका सैनिकहरूले मत्स्यरूपी भगवान विष्णुमाथि आक्रमण गरे, जसको उत्तरमा मत्स्य भगवानले ती सबै दैत्यहरूको वध गरिदिनुभयो। अन्ततः हयग्रीवासुर र भगवान मत्स्यबीच भीषण युद्ध भयो। परिणामस्वरूप भगवान मत्स्यले हयग्रीवको संहार गरिदिनुभयो।

नियत मितिमा जल प्रलय सुरु भयो र राजा सत्यव्रत भगवानको निर्देशानुसार समस्त सामग्री जम्मा गरी सप्त ऋषिहरू र प्रजापतिहरूसहित डुङ्गामा बसे। प्रलयको समयमा चारैतिर जल नै जल थियो। प्रलय सागरको बीचमा डुङ्गामा बसेका सत्यव्रत र प्रजापतिहरू अत्यन्त डराइरहेका थिए, तर सप्त ऋषिहरूले राजालाई शान्त गराए र भगवान नारायणको प्रतीक्षा गर्न भने। सप्त ऋषिहरूको कुरा सुनेर डुङ्गामा उपस्थित सबै जना भगवान नारायणसँग प्रार्थना गर्न थाले- "हे प्रभु! तपाईँ नै सृष्टिको पालक र संरक्षक हुनुहुन्छ। हामी सबै तपाईँको शरणमा छौँ, कृपया दया गरेर हाम्रो रक्षा गर्नुहोस्।"

उनीहरूको प्रार्थनाबाट द्रवित भएर मत्स्य भगवान वेदहरूलाई मुक्त गराई तिनलाई आफ्नो मुखमा लिएर समुद्रको सतहमा आउनुभयो, जहाँ राजा सत्यव्रत डुङ्गामा उहाँको प्रतीक्षा गरिरहेका थिए। सत्यव्रत मनुले देखे कि एउटा अत्यन्त विशाल माछा डुङ्गाको वरिपरि घुम्न थाल्यो, उसको टाउकोमा एउटा विशाल सिङ देखिइरहेको थियो। राजाले भगवान विष्णुको निर्देशानुसार वासुकि नागको डोरीलाई त्यो सिङमा बाँधिदिए, त्यसपछि त्यो माछाले डुङ्गालाई भीषण जल प्रलयमा यताउता घुमाइरह्यो र राजा सत्यव्रत मनुले मत्स्य रूपी भगवान विष्णुसँग अनेक प्रश्नहरू गरे, जसको उत्तर भगवान मत्स्यले प्रलयको समयमा दिइरहनुभयो। यस भीषण प्रलयकालको समयमा नै मत्स्य भगवानले राजा सत्यव्रत, प्रजापतिहरू र सप्त ऋषिहरूलाई आत्मज्ञान प्रदान गर्नुभयो। राजा सत्यव्रतद्वारा सृष्टिको सिर्जना र संहारको रहस्य उजागर गर्ने प्रार्थनामा मत्स्य रूपी भगवान विष्णुले उनीहरूलाई बताउनुभयो कि- "समस्त प्राणीहरूमा म नै निवास गर्छु। न कोही उत्तम छ, न कोही अधम छ। सबै प्राणी एकसमान नाशवान छन्। यस नाशवान सृष्टिमा म बाहेक कतै केही पनि सनातन छैन। जो प्राणीले ममा समस्त सृष्टिको र समस्त सृष्टिमा मेरो दर्शन गर्छ, उ अन्ततः ममै विलिन हुन्छ।"

मत्स्य भगवान र राजा सत्यव्रतबीचको यो संवाद मत्स्यपुराणमा वर्णन गरिएको छ। मत्स्यपुराणमा नै भगवान विष्णुद्वारा हयग्रीव नामक दानवबाट वेदहरूको उद्धार, हयग्रीव वध र पुनः परमपिता ब्रह्माजीलाई वेद प्रदान गर्ने लीलाको विस्तृत वर्णन गरिएको छ। यसरी भगवान विष्णुले मत्स्य अवतार धारण गरी वेदहरूको रक्षा र सृष्टिको पुनर्स्थापना गर्नुभएको थियो र राजा सत्यव्रतको माध्यमबाट संसारलाई आत्मज्ञान गराउनुभएको थियो।

भगवान मत्स्यको परिवार

भगवान मत्स्य भगवान विष्णुको प्रथम अवतार हुनुहुन्छ। यस अवतारमा विष्णुजी स्वयं एउटा माछाको रूपमा प्रकट हुनुभएको थियो र उहाँका कुनै माता-पिता वा पत्नी आदिको वर्णन पाइँदैन। त्यसैले भगवान मत्स्यको कुनै छुट्टै परिवार छैन।

भगवान मत्स्यको स्वरूप

भगवान मत्स्यसँग सम्बन्धित विभिन्न चित्रहरूमा उहाँलाई नीलो वर्णको देखाइन्छ। उहाँ आधा मत्स्य अर्थात् माछा र आधा मनुष्यको शरीर भएको हुनुहुन्छ। भगवान मत्स्य चतुर्भुज रूपमा विशाल समुद्रको बीचमा विराजमान हुनुहुन्छ। उहाँले आफ्ना चार हातमा सुदर्शन चक्र, पाञ्चजन्य शङ्ख, कमलको फूल र कौमोदकी गदा धारण गर्नुभएको छ।

भगवान मत्स्यका केही अन्य स्वरूपहरूमा उहाँलाई चारै वेदहरूलाई शिशुको रूपमा आफ्नो काखमा लिएको देखाइन्छ।

भगवान मत्स्यको मन्त्र

सामान्य मन्त्र -

मत्स्य विष्णु मन्त्र -

मत्स्य गायत्री मन्त्र -

भगवान मत्स्यका चाडपर्वहरू

• मत्स्य जयन्ती
• मत्स्य द्वादशी

भगवान मत्स्यका प्रमुख मन्दिरहरू

• श्री वेदनारायण स्वामी मन्दिर, नागलपुरम्, आन्ध्र प्रदेश
• मत्स्य नारायण मन्दिर, ओङ्कार आश्रम, बेङ्गलुरु
• मत्स्य नारायण मन्दिर, उथन्डी, चेन्नई
• मत्स्य माता मन्दिर, वलसाड, गुजरात
• मत्स्य भगवान मन्दिर, सूर्यकुण्ड, लोहार्गल धाम, राजस्थान