श्री नर-नारायण ऋषि

भगवान विष्णु सृष्टिको कल्याण र रक्षाको उद्देश्यले समय-समयमा विभिन्न दिव्य स्वरूपहरूमा अवतरित हुनुहुन्छ। श्रीमद्भागवतमहापुराणमा भगवान विष्णुका २४ प्रमुख अवतारहरूको वर्णन गरिएको छ। धर्मग्रन्थहरूमा प्राप्त वर्णन अनुसार भगवान विष्णुका २४ अवतारहरूमध्ये चौथो नर-नारायण अवतार हो। नर र नारायण दुई दाजुभाइ हुन् र दुवै भगवान विष्णुका रूप हुन्। भगवान विष्णु धर्मको प्रचार-प्रसारका लागि नर र नारायणको रूपमा प्रकट हुनुभएको हो।

शिवपुराणमा वर्णित कथा अनुसार नर-नारायणको हजारौँ वर्षको कठिन तपस्याबाट प्रसन्न भई भगवान शिवले उहाँहरूलाई दर्शन दिनुभयो र वरदान माग्न भन्नुभयो। नर-नारायणले भगवान शिवसँग समस्त प्राणीहरूको कल्याणको कामना गर्दै निवेदन गर्नुभयो कि उहाँ सोही स्थानमा उहाँहरूद्वारा निर्मित पार्थिव शिवलिङ्गमा विराजमान हुनुहोस्। नर-नारायणको अनुरोधमा भगवान शिवले उहाँहरूको विन्ती स्वीकार गर्नुभयो र उहाँ केदारेश्वर ज्योतिर्लिङ्गको रूपमा सधैँका लागि त्यहीँ विराजमान हुनुभयो।

भगवान नर-नारायणको उत्पत्ति

पौराणिक कथा अनुसार प्राचीन कालमा दम्भोद्भव नामको एउटा असुर थियो। दम्भोद्भवले भगवान सूर्यलाई प्रसन्न पार्न घोर तपस्या गर्ने निश्चय गर्यो। अन्ततः उसको तपस्याबाट भगवान सूर्य प्रसन्न हुनुभयो र त्यस असुरका सामु प्रकट भई वरदान माग्न भन्नुभयो। दम्भोद्भवले भगवान सूर्यसँग अमरत्वको वरदान माग्यो। सूर्यदेवले उसलाई भन्नुभयो कि यस संसारमा जसले पनि जन्म लिएको छ, उसको मृत्यु पनि निश्चित छ, त्यसैले उहाँले उसलाई अमरताको वरदान दिन सक्नुहुन्न। त्यसैले उसले कुनै अन्य वरदान मागोस्। भगवान सूर्यको वचन सुनेपछि त्यो दुष्ट राक्षस केही क्षणका लागि निराश भयो तर अचानक उसको मनमा एउटा कुटिल विचार आयो र उसले सूर्यदेवलाई भन्यो— "हे प्रभु! तपाईं मलाई एक हजार कवच प्रदान गर्नुहोस्, ती कवचहरू यति शक्तिशाली हुन् कि तीमध्ये प्रत्येक कवचलाई केवल त्यही व्यक्तिले भेदन गर्न सकोस् जसले एक हजार वर्षसम्म तपस्या गरेको होस् र एउटा कवच भेदन गरेपछि कवच भेदन गर्ने व्यक्तिको मृत्यु होस्।"

दम्भोद्भवले मनमनै विचार गर्यो कि उसको शत्रुले उसको एउटा कवच भेदन गर्नका लागि एक हजार वर्षको तप गर्नुपर्नेछ र यदि उसले कवच भेदन गर्यो भने पनि उसको मृत्यु हुनेछ, यस प्रकार ऊ अमर हुनेछ। भगवान सूर्य पनि उसको यो वरदान सुनेर अलि चिन्तित हुनुभयो तर उहाँले उसलाई वरदान माग्ने वचन दिनुभएको थियो। त्यसैले उहाँले 'तथास्तु' भन्दै यो वरदान दम्भोद्भवलाई दिनुभयो। सूर्यदेवबाट वरदान पाउने बित्तिकै दम्भोद्भव मात्तिएको हात्तीझैँ चारै दिशामा उत्पात मच्चाउन थाल्यो। ऊ समस्त प्राणीहरूलाई प्रताडित गर्न थाल्यो। तीनै लोकमा दम्भोद्भवको त्रासले हाहाकार हुन थाल्यो। दम्भोद्भव अब 'सहस्रकवच' को नामले समस्त संसारमा कुख्यात भइसकेको थियो।

भगवान ब्रह्माका एक मानस पुत्र थिए जसको नाम धर्म थियो। धर्मकी पत्नीको नाम रुचि थियो। रुचिले दम्भोद्भवको अत्याचार देखेर भगवान विष्णुसँग प्रार्थना गर्दै भन्नुभयो— "हे प्रभु! कृपया तपाईं मेरो पुत्रको रूपमा जन्म लिनुहोस् र दम्भोद्भव नामक यस आततायीको अन्त्य गर्नुहोस्।" भगवान विष्णुले उहाँको प्रार्थना स्वीकार गर्दै वचन दिनुभयो— "म यस दुष्टको अन्त्य गर्न तपाईँको पुत्रको रूपमा अवश्य नै अवतरित हुनेछु।"

केही समयपछि रुचिको गर्भबाट नै भगवान विष्णु नर र नारायण नामका दुई यमज अर्थात् जुम्ल्याहा पुत्रका रूपमा प्रकट हुनुभयो। जन्मदेखि नै नर र नारायणको मन जप, तप आदि कर्महरू प्रति आकर्षित थियो। किनकि उहाँहरूको उद्देश्य नै भूलोकमा धर्मको स्थापना गर्नु थियो, त्यसैले ती दुवै दाजुभाइ आफ्नी मातासँग आज्ञा लिएर उत्तराखण्डमा अवस्थित बदरीवन र केदारवन नामक स्थलहरूमा गएर तपस्यामा लीन हुनुभयो। वर्तमानमा त्यही बदरीवनमा श्री बद्रिका आश्रम स्थित छ। बद्रीनाथ धाम अलकनन्दा नदीको तटमा स्थित छ। यस स्थानमा दुई पर्वतहरू छन्, जसलाई नर-नारायणको नामले चिनिन्छ।

भनिन्छ कि, "विनाशकाले विपरीतबुद्धिः", त्यसै गरी दम्भोद्भवको कालले पनि उसलाई बद्रीनाथ तर्फ लग्यो, जहाँ नर-नारायण हजारौँ वर्षदेखि तपस्यामा लीन हुनुहुन्थ्यो। आफ्नो बलको अभिमानमा चूर त्यो अधर्मी दैत्य वनमा गइरहेको थियो। अचानक उसले त्यहाँ ऋषिवेषधारी नर-नारायणलाई तपस्यामा लीन देख्यो। त्यो पापी दैत्यले नर-नारायणको तपस्या भङ्ग गर्ने चेष्टा गर्न थाल्यो र उहाँहरूलाई युद्धका लागि ललकार्न थाल्यो। उसको दुस्साहसले भगवान नरका आँखा खुले तर भगवान नारायण अझै पनि तपस्यामा लीन हुनुहुन्थ्यो। नरले दम्भोद्भवलाई देख्नुभयो र उसलाई धर्मको पथमा चल्ने शिक्षा दिन थाल्नुभयो तर त्यो असुर युद्धका लागि तत्पर थियो। अन्ततः भगवान नरले एउटा कुशको त्यान्द्रोलाई मन्त्रद्वारा अभिमन्त्रित गरी शस्त्रमा परिवर्तित गर्नुभयो र त्यस राक्षससँग युद्ध गर्न थाल्नुभयो।

नरको तपोबलका कारण दम्भोद्भवका हजार कवचमध्ये एउटा कवच खण्डित भयो, तर भगवान सूर्यको वरदानको प्रभावले कवच भङ्ग हुने बित्तिकै नरको मृत्यु भयो। त्यही समयमा नारायणले हजार वर्षको तपस्या पूर्ण गर्नुभएको थियो जसको फलस्वरूप उहाँलाई मृत-सञ्जीवनी विद्या प्राप्त भइसकेको थियो जसद्वारा उहाँले नरलाई पुनर्जीवित गरिदिनुभयो। जीवित हुने बित्तिकै नर तत्काल तपस्यामा लीन हुनुभयो र नारायण दम्भोद्भवसँग युद्ध गर्न थाल्नुभयो। नारायणले हजार वर्षको तपस्या गर्नुभएको थियो त्यसैले उहाँले उसको अर्को एउटा कवच तोडिदिनुभयो जसपछि वरदानका कारण नारायणको मृत्यु भयो। तर तबसम्म नरले एक हजार वर्षको तपस्या सम्पन्न गरिसक्नुभएको थियो र उहाँले पनि मृत-सञजीवनी विद्याद्वारा नारायणलाई पुनर्जीवित गरिदिनुभयो, जो जीवित हुने बित्तिकै तपस्यामा लीन हुनुभयो।

यस प्रकार धेरै हजार वर्षसम्म निरन्तर युद्ध चलिरह्यो र एक-एक गर्दै दम्भोद्भवका ९९९ कवचहरू भङ्ग भए र मात्र एउटा कवच बाँकी रह्यो। जब त्यो पापात्मा दैत्यलाई आफ्नो अन्त्य नजिक छ भन्ने महसुस भयो, तब ऊ रणभूमिबाट भाग्यो र डराएर सूर्यलोकमा लुक्न गयो। नारायणले उसको पीछा गर्दै सूर्यलोक पुग्नुभयो र उहाँले सूर्यदेवसँग दम्भोद्भवलाई सुम्पिन आग्रह गर्नुभयो। भगवान सूर्यले शरणमा आएका आफ्ना भक्तलाई सुम्पिन अस्वीकार गर्नुभयो, जसबाट क्रोधित भई भगवान नारायणले आफ्नो कमण्डलुबाट जल लिएर भगवान सूर्यलाई श्राप दिनुभयो— "तपाईंले यस राक्षसलाई उसको कर्मको दण्ड भोग्नबाट रक्षा गर्नुभएको छ, त्यसैले तपाईंले पनि यससँगै जन्म लिएर यसको कर्मको दण्ड भोग्नुपर्नेछ।"

कालान्तरमा त्यही दम्भोद्भव र भगवान सूर्य दुवैको अंशको जन्म कुन्ती पुत्र कर्णको रूपमा भयो। भगवान सूर्यको अंश भएका कारण ऊ तेजस्वी र महादानी थियो, तर राक्षसको अंशको प्रभावले अहङ्कारी र दुष्ट पनि थियो। त्यसपछि नर र नारायणको अवतार क्रमशः अर्जुन र भगवान कृष्णको रूपमा भयो जो भविष्यमा कर्णको मृत्युको कारण बन्नुभयो। यस प्रकार भगवान विष्णु दम्भोद्भव नामक दैत्यको अन्त्य गर्न र धर्मको स्थापनाका लागि नर-नारायणको रूपमा अवतरित हुनुभएको थियो।

भगवान नर-नारायणको पारिवारिक वर्णन

भगवान नर र नारायणका पिता धर्म र माता रुचि हुनुहुन्छ। उहाँहरूका पितामह ब्रह्माजी हुनुहुन्छ। नर-नारायण दुवैले आजीवन ब्रह्मचर्यको पालन गर्नुभएको थियो, त्यसैले उहाँहरूका कुनै धर्मपत्नीहरू छैनन्।

भगवान नर-नारायणको स्वरूप वर्णन

भगवान नर-नारायणलाई मस्तकमा जटा, हातमा हाँस, चरणमा चक्र र वक्षस्थलमा श्रीवत्सको चिह्न धारण गर्नुभएको रूपमा दर्शाइन्छ। भगवान नर-नारायण तपस्वीहरूको जस्तै वेषभूषा धारण गर्नुहुन्छ।

भगवान नर-नारायण मन्त्र

मूल मन्त्र -

भगवान नर-नारायणसँग सम्बन्धित चाडपर्वहरू

• नर-नारायण जयन्ती
• नर-नारायण मेला वा पखाञ्जूर मेला

भगवान नर-नारायणका प्रमुख र प्रसिद्ध मन्दिरहरू

• श्री बद्रिकाश्रम, बद्रीनाथ धाम, उत्तराखण्ड
• नर-नारायण पर्वत, उत्तराखण्ड
• नर-नारायण, बद्री नारायण घाट, वाराणसी, उत्तर प्रदेश
• नर-नारायण मन्दिर, मुम्बई, महाराष्ट्र