नेपालको भौगोलिक अवस्थिति र प्रामाणिक समय: एक विश्लेषणात्मक जानकारी

१. नेपालको प्रामाणिक समय र देशान्तरको सम्बन्ध

२. पूर्व र पश्चिमको समयमा फरक (समयान्तर)

• धनात्मक (+) समयान्तर: गौरीशंकर हिमाल (८६° १५') भन्दा पूर्वमा पर्ने जिल्लाहरूको स्थानीय समय प्रामाणिक समयभन्दा अगाडि हुन्छ। त्यसैले तालिकामा मेची, कोशी र सगरमाथा अञ्चलका जिल्लाहरूमा समयान्तर अगाडि (+) चिह्न राखिएको छ। उदाहरणका लागि, सबैभन्दा पूर्वमा रहेको झापा (चन्द्रगढी) को समयान्तर +७।१६ (७ मिनेट १६ सेकेन्ड अगाडि) छ।
• ऋणात्मक (-) समयान्तर: गौरीशंकर हिमालभन्दा पश्चिममा पर्ने जिल्लाहरूको स्थानीय समय ढिलो हुन्छ। जनकपुरदेखि महाकाली अञ्चलसम्मका जिल्लाहरूमा समयान्तर अगाडि (-) चिह्न राखिएको छ। उदाहरणका लागि, सुदूरपश्चिमको कञ्चनपुरको समयान्तर -२४।१६ (२४ मिनेट १६ सेकेन्ड पछाडि) छ।

३. स्थानीय समय निकाल्ने गणितीय विधि (द्रष्टव्य)

• सदरमुकाम बाहिरको समय: तालिकामा दिइएको अक्षांश र देशान्तर जिल्लाका सदरमुकामहरूको मात्र हो। यदि सदरमुकामभन्दा पूर्व वा पश्चिमको कुनै गाउँ वा ठाउँको समय निकाल्नु परेमा दूरीको आधारमा हिसाब गर्नुपर्छ।
• २४ किलोमिटर = १ मिनेट: औसतमा २४ किलोमिटरको दूरीमा १ मिनेटको समय फरक पर्छ। यदि आफू रहेको स्थान सदरमुकामबाट पूर्व पर्छ भने समय जोड्नुपर्छ र पश्चिम पर्छ भने समय घटाउनुपर्छ।
• इष्टकाल निर्माण: पञ्चाङ्गमा काठमाडौँको प्रामाणिक समयको सूर्योदय प्रयोग गरिएको हुन्छ। त्यसैले अन्य जिल्लामा बच्चा जन्मँदा जन्मकुण्डली (चिना) बनाउनको लागि इष्टकाल निकाल्दा केवल देशान्तर संस्कार (समयको जोड-घटाउ) मात्र गरे पुग्छ, वेलास्तर संस्कार गर्नु पर्दैन।

नेपालका जिल्लाहरूको भौगोलिक तथा समयान्तर विवरण

मेची अञ्चल

कोशी अञ्चल

सगरमाथा अञ्चल

जनकपुर अञ्चल

बागमती अञ्चल

नारायणी अञ्चल

गण्डकी अञ्चल

धवलागिरी अञ्चल

लुम्बिनी अञ्चल

कर्णाली अञ्चल

राप्ती अञ्चल

भेरी अञ्चल

सेती अञ्चल

महाकाली अञ्चल