श्राद्धपितृ पक्षसंस्कृतिनेपालअनुष्ठान

🌺 हामी किन गर्छौँ श्राद्ध? वर्षमा दुई पटक गरिने पैतृक सम्मानको विस्तृत र सरल व्याख्या

सोह्र श्राद्ध र वार्षिक श्राद्ध गर्नुको पछाडि लुकेको सांस्कृतिक, मनोवैज्ञानिक र वैज्ञानिक कारणहरू सरल रूपमा बुझौँ। पितृ ऋण, आत्माको यात्रा, र नेपालका विविध समुदायका परम्पराहरूबारे जानकारी।

न

नेपाल ज्योतिष टिम

•२०२६ अप्रिल १५•5 मिनेट पठन

साझा गर्नुहोस्:

फेसबुक X (Twitter)ह्वाट्सएप

नेपाली समाजमा बडादशैं आउनु ठीक अगाडि १६ दिनसम्म घर-गाउँमा एउटा शान्त र गम्भीर माहोल छाउँछ। तर, पितृहरूलाई सम्झने यो कर्म दशैं अगाडि मात्र नभएर वर्षको अर्को समयमा पनि गरिन्छ। आधुनिक र व्यस्त जीवनशैलीमा धेरैको मनमा प्रश्न उठ्छ— "हामी पुर्खाहरूलाई यसरी किन सम्झन्छौँ? वर्षमा दुई पटक किन श्राद्ध गरिन्छ? र यसको वैज्ञानिक वा मनोवैज्ञानिक कारण के हो?"

लामो अध्ययन र हाम्रो मान्यताहरूलाई केलाउँदै, आउनुहोस् यस परम्पराको पछाडि लुकेको रोचक कारणहरूलाई एकदमै सरल भाषामा बुझौँ।

वर्षमा दुई पटक किन गरिन्छ श्राद्ध?

हाम्रो वैदिक परम्परामा मुख्यतया दुई फरक समयमा पुर्खाहरूलाई सम्झने र श्राद्ध गर्ने विधान छ:

१. एककोद्दिष्ट श्राद्ध (वार्षिक तिथि): यो श्राद्ध पुर्खा (बुवा, आमा हजुरबुवा आदि) को मृत्यु भएको ठिक तिथि (जस्तै: बैशाख शुक्ल पञ्चमी वा पुस कृष्ण तृतीया) को दिन वर्षमा एक पटक गरिन्छ। यसमा जसको मृत्यु भएको हो, केवल उहाँलाई मात्र (एक व्यक्तिलाई केन्द्रित गरेर) सम्झिइन्छ र पिण्ड दान गरिन्छ।

२. पार्वण वा सोह्र श्राद्ध (पितृ पक्ष): यो वर्षको त्यो विशेष १६ दिन (भाद्र शुक्ल पूर्णिमादेखि आश्विन कृष्ण औंसीसम्म) हो, जहाँ हामी कुनै नितान्त एक जनालाई मात्र नभएर परिवारका तीन पुस्ता (बुवा, हजुरबुवा र जिजुबुवा) तथा मावलीतर्फका पुर्खाहरूलाई समेत एकमुष्ट सम्झन्छौँ। कसैले आफ्नो पुर्खाको मृत्यु भएको वार्षिक तिथि बिर्सिएको छ भने पनि सोह्र श्राद्धमा उहाँहरूको सम्झना गर्न सकिन्छ। यो सम्पूर्ण पुर्खाको लागि छुट्याइएको राष्ट्रिय बिदा जस्तै हो।

श्राद्ध आखिर किन गरिन्छ? मुख्य कारणहरू:

१. 'पितृ ऋण' अर्थात् पुर्खाको ऋण तिर्न: शास्त्रअनुसार हामी जन्मँदै तीनवटा ऋण लिएर आएका हुन्छौँ— देव ऋण, ऋषि ऋण र पितृ (पुर्खा) ऋण। हाम्रा पुर्खाहरूको भौतिक शरीर नभए पनि उनीहरूकै कारण आज हामी यो संसारमा छौँ। जसरी बैंकको ऋण तिरिन्छ, त्यसैगरी जल (तर्पण) र अन्न (पिण्ड) अर्पण गरेर हामी उनीहरूप्रतिको ऋण चुक्ता गर्छौँ।

२. आत्माको लामो यात्रामा भोजन र ऊर्जा दिन: मान्यता अनुसार मृत्युपछि आत्माको यात्रा अत्यन्त लामो र कष्टकर हुन्छ (करिब ११ महिना लाग्छ)। परलौकिक यात्रामा उनीहरूसँग खाना र पानी हुँदैन। जीवित सन्तानले पृथ्वीबाट जुन 'पिण्ड' (घिउ, तिल, मह र चामल/जौ मिसाइएको डल्लो) र 'तर्पण' दिन्छन्, त्यही नै सूक्ष्म रूपमा उनीहरूको भोजन बन्छ र उनीहरूलाई यात्रा गर्न ऊर्जा मिल्छ।

३. जति धन भए पनि अन्न चाहिन्छ (दानवीर कर्णको कथा): सोह्र श्राद्ध किन १६ दिनकै हुन्छ भन्ने पछाडि दानवीर कर्णको कथा छ। कर्णले जीवनभर सुनचाँदी दान गरे तर आफ्ना पुर्खालाई अन्न-जल कहिल्यै दिएनन्। मृत्युपछि स्वर्ग पुग्दा उनलाई खानका लागि सुनचाँदी नै पस्कियो। भोकले व्याकुल भएपछि इन्द्रको सल्लाहमा उनी १६ दिनका लागि पृथ्वीमा फर्किए र पुर्खालाई अन्न-जल अर्पण गरेर 'श्राद्ध' गरे। यसले सिकाउँछ कि भौतिक धनसम्पत्तिले मात्र पितृ ऋण तिर्न सकिँदैन।

कहाँ गरिन्छ श्राद्ध? (घर र प्रसिद्ध तीर्थस्थलहरू)

सामन्यतया मानिसहरूले आफ्नो सजिलो र परम्परा अनुसार श्राद्ध आफ्नै घरमा, पूजाकोठामा वा नजिकैको नदी किनारमा नै गर्छन्। नेपालमा धेरैजसो श्राद्ध घरमै हुने गर्छ।

तर कहिलेकाहीँ विशेष संकल्प गरेर वा जीवनमा कम्तीमा एकपटक भए पनि आफ्ना पुर्खालाई मोक्ष दिलाउने उद्देश्यले कतिपय मानिसहरू नेपालका प्रसिद्ध तीर्थस्थलहरूमा पुगेर पनि श्राद्ध गर्ने गर्छन्। यस्ता स्थानहरूमा पुगेर श्राद्ध गर्दा पुर्खाहरूले मोक्ष (मुक्ति) पाउँछन् भन्ने गहिरो विश्वास छ:

कागबेनी (मुस्ताङ): कालीगण्डकीको चिसो संगममा अवस्थित कागबेनीलाई 'पितृ मोक्षस्थल' मानिन्छ, जहाँ हजारौँ मानिसहरू कष्टकर यात्रा गरेर पुर्खाहरूलाई पिण्ड दिन पुग्छन्।
गोकर्णेश्वर (काठमाडौँ): भारतको गया जस्तै नेपालमा बागमती किनारको यस मन्दिरलाई 'उत्तरगया' भनिन्छ, जहाँ विशेषगरी कुशे औंसीमा पितृ उद्धारका लागि ठूलो मेला लाग्छ।
देवघाट (तनहुँ): त्रिशूली र कालीगण्डकीको संगम देवघाटमा श्राद्ध गर्दा सिधै स्वर्गको ढोका खुल्ने विश्वास गरिन्छ।

नेपालका विभिन्न समुदायमा पितृ पूजाको फरक र सुन्दर रूप

श्राद्ध भन्ने बित्तिकै ब्राह्मण वा क्षेत्रीले गर्ने कर्मकाण्ड मात्र होइन, नेपालका रैथाने समुदायहरूमा यसलाई मनाउने आफ्नै अद्वितीय परम्पराहरू छन्:

नेवार समुदाय (बुढा जंको र गुठी): नेवार संस्कृतिमा पुर्खालाई पूजा गर्ने गुठी प्रणाली छ। साथै, उनीहरू 'बुढा जंको' मार्फत घरमा रहेका ७७ वा ८८ वर्ष नाघेका वृद्धवृद्धालाई 'जीवित पूर्वज' र भगवान्‌कै रूपमा रथमा राखेर नगर परिक्रमा गराउँछन् जुन अत्यन्तै वैज्ञानिक र सम्मानजनक छ।
मिथिलाञ्चल (जितिया पर्व): तराईमा सोह्र श्राद्धकै बेला महिलाहरू 'जितिया पर्व' मनाउँछन्। यसमा आमाहरू पानी समेत नपिई कठोर व्रत बस्छन् र भगवान् सँगै आफ्ना बितेका पुर्खाहरूलाई चिउरा, दही आदि चढाउँछन्।
चेपाङ समुदाय (न्वागी / छोनाम): पहाडका चेपाङ समुदायले बारीमा नयाँ उब्जनी (जस्तै: घैया धान, पिँडालु) पाकेपछि आफ्ना पितृहरूलाई नचढाईकन आफूले खाँदैनन्। प्रकृतिको पूजा गर्ने उनीहरूको यो पर्व पनि सोह्र श्राद्धकै समयमा पर्छ।

समयसँगै बदलिँदो समाज: छोरीहरूले पनि गर्दैछन् पितृ कर्म

पहिले-पहिले श्राद्ध गर्ने र पिण्ड दिने काम घरको जेठो छोरा वा पुरुषले मात्र गर्छन् भन्ने मान्यता थियो। तर आजकाल नेपाली समाजमा अत्यन्त सकारात्मक परिवर्तन आएको छ। आधुनिक सोच र कानुनी समानतासँगै अचेल छोरीहरूले पनि घरमा वा गोकर्णेश्वर, देवघाट जस्ता तीर्थस्थलमा पुगेर खुलेर तर्पण र पिण्डदान गरिरहेका छन्। यसले के देखाउँछ भने पुर्खाप्रतिको श्रद्धा छोरा वा छोरी जोसुकैले पनि गर्न सक्छन्।

दशैंको उल्लासअघिको 'मनोवैज्ञानिक सफाई'

सोह्र श्राद्ध दशैं भन्दा ठीक अगाडि पर्नु केवल संयोग होइन। दशैं जस्तो भव्य र उमङ्गपूर्ण चाड मनाउनुअघि हामी विगतलाई फर्केर हेर्छौँ। १६ दिनसम्म शोक, सम्झना र सात्त्विक जीवन बिताएर हामी आफ्ना मनका विकार र गरुङ्गोपनलाई सफा गर्छौँ। १६ औं दिन (औंसी) मा पुर्खाहरूलाई बिदाइ गरेर उनीहरूको पूर्ण आशीर्वाद पाएपछि मात्र, भोलिपल्ट (घटस्थापना) बाट दशैंको उत्सव, जमरा र उमङ्ग सुरु हुन्छ।

निष्कर्षमा

श्राद्ध कुनै अन्धविश्वास वा पुरानो रुढिवादी नियम मात्र होइन। यो हाम्रो पारिवारिक इतिहासलाई संस्थागत गर्ने, आफ्नो रगत र पुस्ताको निरन्तरतालाई पुज्ने र अघिल्लो पुस्ताप्रति 'कृतज्ञ' रहन सिकाउने एउटा गहिरो मनोवैज्ञानिक र सांस्कृतिक संयन्त्र हो। प्रायः आफ्नै घरको दैलोभित्र र कहिलेकाहीँ पवित्र तीर्थस्थलहरूमा पुगेर वर्षमा दुई पटक उनीहरूलाई सम्झिँदै, नेपाली समाजले विगत (पुर्खा) र वर्तमान (हामी) बीचको सुन्दर सन्तुलन कायम राखेको छ।

✨

AI Analysis

ब्रह्माण्डीय संकेत र प्रविधिको संगम

ग्रह-नक्षत्रको भाषाबाट आफ्नो जीवनको सार बुझ्नुहोस्। तपाईंका जीवनका हरेक मोडले एक गहिरो अर्थ बोकेका छन्, जसले तपाईंको कर्म र भाग्यको सुन्दर मार्ग तय गर्दछन्।

यात्रा आरम्भ गर्नुहोस्