मुहूर्तसाइतनेपाली परम्पराज्योतिषपञ्चाङ्ग
नेपाली परम्परामा शुभ मुहूर्त र साइत: कुन कार्यका लागि कस्तो समय उचित?
पञ्चाङ्ग र ज्योतिष शास्त्र अनुसार सही समय, तिथि, वार र नक्षत्र पारेर गरिएको कार्यले सफलता र सुखशान्ति दिने गहिरो जनविश्वास नेपाली समाजमा रहेको छ।
न
नेपाल ज्योतिष टिमसाझा गर्नुहोस्:
नेपाली संस्कार र परम्परामा कुनै पनि नयाँ वा महत्त्वपूर्ण कार्यको थालनी गर्दा ‘साइत’ वा ‘शुभ मुहूर्त’ हेर्ने चलन प्राचीन कालदेखि नै हाम्रो समाजको अभिन्न अङ्गको रूपमा चल्दै आएको छ। पञ्चाङ्ग र ज्योतिष शास्त्र अनुसार सही समय, तिथि, वार र नक्षत्र पारेर गरिएको कार्यले सफलता र सुखशान्ति दिने गहिरो जनविश्वास नेपाली समाजमा रहेको छ।
प्रस्तुत मुहूर्त प्रकरणमा मानिसको जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कार, कृषि कर्म, व्यापार र गृह निर्माणलगायत दैनिक जीवनका विभिन्न महत्त्वपूर्ण कार्यहरूका लागि कस्ता साइत जुराउनुपर्छ भन्ने विस्तृत विवरण दिइएको छ। यसलाई मुख्य रूपमा निम्न अनुसार वर्गीकरण गर्न सकिन्छ:
१. जीवन चक्र र संस्कार सम्बन्धी मुहूर्त
मानव जीवनका विभिन्न चरणहरूमा गरिने संस्कारहरूका लागि विशेष नियमहरू तोकिएका छन्:
- अन्नप्राशन (पास्नी): सामान्यतया छोराको ६ महिना र छोरीको ५ महिनामा अन्नप्राशन गराउनुपर्छ। विशेष अवरोध परेमा छोराको ८ र छोरीको ७ महिनामा पनि गर्न सकिन्छ। यसका लागि शुभ तिथि, बार र शुभ ग्रहको केन्द्र त्रिकोण पारेर साइत निकालिन्छ।
- कर्णवेध (कान छेड्ने) र चूडाकर्म (छेवर): कान छेड्नका लागि जन्ममहिना र जोर वर्ष वर्जित छ भने छेवर जन्मदेखि बिजोर वर्षमा गर्नुपर्ने नियम छ।
- अक्षरारम्भ: बालबालिकालाई शिक्षा दिन सुरु गर्दा उत्तरायणको समय पारेर शुभ बार र नक्षत्रमा गणेश, सरस्वती र विष्णुको पूजा गरी अक्षरारम्भ गराउनुपर्छ।
- प्रसूता स्त्रीको स्नान: सुत्केरी महिलाले स्नान गर्ने र पानी छुने कार्यका लागि पनि निश्चित नक्षत्र र बार (जस्तै: आइतबार, मंगलबार, बिहीबार) हेर्ने परम्परा छ।
२. विवाह र गृहस्थी सम्बन्धी मुहूर्त
- स्वयम्बर र बधूप्रवेश: कन्यावरणदेखि स्वयम्बरसम्मका कार्यहरू शुभ नक्षत्रमा गर्नुपर्छ। बधूप्रवेश (दुलही भित्र्याउने) कार्य विषम मास र विषम वर्ष पारेर रिक्ता तिथि छलेर गरिन्छ।
- वस्त्र र गहना धारण: नयाँ लुगा र गहना लगाउन पनि बुध, बिही र शुक्रबार जस्ता शुभ बार र निश्चित नक्षत्र जुराउँदा उत्तम मानिन्छ।
३. गृह निर्माण र वास्तु
वासस्थान निर्माण गर्दा सुरुदेखि अन्त्यसम्म साइतको विशेष महत्त्व हुन्छ:
- शिलान्यास र खातारम्भ: घरको जग खन्दा नाग (निमा) वा राहुको मुख हेरेर मात्र खातारम्भ गर्नुपर्छ।
- गृहप्रवेश: नयाँ घरमा सर्दा उत्तरायणका महिनाहरू (वैशाख, ज्येष्ठ, माघ, फागुन) उत्तम मानिन्छन्। यसमा कलश यात्रासहित ब्राह्मण अघि लगाएर प्रवेश गर्नुपर्छ।
- वास्तुपूजन र अन्य: ढोका राख्ने, खोपा बनाउने र चुल्हो निर्माण गर्ने जस्ता साना तर महत्त्वपूर्ण कार्यका लागि पनि छुट्टाछुट्टै नक्षत्र र चक्र जुराउनुपर्ने विधान छ।
४. कृषि तथा पशुपालन
नेपाली समाज कृषिप्रधान भएकोले कृषिसँग सम्बन्धित हरेक कार्यको साइतलाई महत्त्व दिइएको छ:
- हलो जोत्ने र बीउ छर्ने: औंसी र पूर्णिमामा हलो जोत्नु हुँदैन। बीउ छर्न र रोपाईं गर्नका लागि मङ्गल र शनिबार छाडेर अन्य शुभ बारको चयन गरिन्छ।
- अन्न भित्र्याउने: मुठी लिने (बाली काट्न सुरु गर्ने), दाँई गर्ने र भकारी भर्ने (अन्न भण्डारण गर्ने) कार्यहरूका लागि शुभ नक्षत्र र लग्नको व्यवस्था छ।
- पशु किनबेच: गाई, भैंसी आदि पशुको किनबेच र स्थानान्तरणका लागि पनि विशेष नक्षत्रहरू तोकिएका छन्।
५. व्यापार, आर्थिक र अन्य कार्य
- पसल खोल्ने र किनबेच: नयाँ व्यापार वा दोकान सुरु गर्दा रिक्ता र औंसी तिथि तथा मङ्गलवार छल्नुपर्छ। किनबेच गर्दा चन्द्रमालाई दाहिने वा सम्मुख पारेर व्यापार गर्नु लाभदायक मानिन्छ।
- द्रव्य प्रयोग (ऋण लेनदेन): ऋण लिने र दिने कार्यमा पनि बारको विचार गरिन्छ। विशेषगरी बुधबार ऋण नदिनु र मंगलबार ऋण नलिनु भन्ने शास्त्रीय मान्यता छ।
- औषधी सेवन र राजसेवा: नयाँ औषधी खान सुरु गर्दा वा सरकारी/राजकाजको काम सुरु गर्दा पनि आइत, सोम, बुध, बिही र शुक्रबार जस्ता शुभ बार र नक्षत्रलाई प्राथमिकता दिइन्छ।
निष्कर्ष:
पञ्चाङ्ग र ज्योतिष शास्त्रले मानिसको दैनिक जीवनलाई प्रकृति, ग्रह र नक्षत्रको गतिसँग जोड्ने प्रयास गरेको छ। यस्ता मुहूर्तहरूले कार्य सफलताको लागि मनोवैज्ञानिक आत्मविश्वास बढाउनुका साथै परम्परागत अनुशासनलाई पनि कायम राख्न मद्दत पुर्याउँछन्।
(द्रष्टव्य: यस्ता साइत र मुहूर्तहरू व्यक्तिगत कुण्डली र पञ्चाङ्गका आधारमा फरक पर्न सक्ने भएकाले विशेष कार्यमा विज्ञ ज्योतिषको सल्लाह लिनु उचित हुन्छ।)