विक्रम संवत्नेपाली पात्रोनेपाली संस्कृतिइतिहासज्योतिष शास्त्र
नेपाल किन ५७ वर्ष अगाडि छ? विक्रम संवत्को इतिहास र वैज्ञानिक आधार
नेपालको आधिकारिक राष्ट्रिय पात्रो (विक्रम संवत्) इस्वी संवत् भन्दा ५७ वर्ष अगाडि हुनुको कारण, यसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, चन्द्र शमशेरको प्रशासनिक सुधार र भारतमा प्रयोग हुने पात्रोभन्दा यसको भिन्नताबारे विस्तृत जानकारी।
न
नेपाल ज्योतिष टिमसाझा गर्नुहोस्:
काठमाडौँको त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा पाइला टेक्दा कुनै पनि विदेशी पर्यटकका लागि त्यो केवल भौगोलिक परिवर्तन मात्र हुँदैन, बरु समयको यात्रा जस्तो पनि अनुभव हुन्छ। जब बाँकी संसार इस्वी संवत् (सन्) २०२६ मा बाँचिरहेको हुन्छ, नेपालमा भने आधिकारिक रूपमा विक्रम संवत् (वि.सं.) २०८३ चलिरहेको हुन्छ।
यो कुनै प्राविधिक त्रुटि वा काल्पनिक कुरा होइन। यसको कारण हो— नेपालले आधिकारिक र कानुनी रूपमा विक्रम संवत् (B.S.) लाई आफ्नो राष्ट्रिय पात्रो मान्दछ। तर, नेपाल विश्वको मानक समयभन्दा किन ५७ वर्ष अगाडि छ र यो पात्रो कसरी काम गर्छ? यस लेखमा हामी विक्रम संवत्को वैज्ञानिक आधार, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र यसको विशेष प्रशासनिक प्रयोगबारे चर्चा गर्नेछौँ।
नेपाल किन ~५७ वर्ष अगाडि छ? संवत्को गणित
वर्षहरूमा देखिने यो भिन्नताको मुख्य कारण विक्रम संवत् र इस्वी संवत् सुरु भएको समय (Epoch) बीचको अन्तर हो। विक्रम संवत्को सुरुवात ईसापूर्व ५७ (57 BCE) मा भएको थियो, जबकि इस्वी संवत्को सुरुवात १ ईस्वी (1 AD) बाट मानिन्छ।
विक्रम संवत्को नयाँ वर्ष वैशाख महिना (मध्य अप्रिल) बाट सुरु हुने र इस्वी संवत्को नयाँ वर्ष जनवरी १ बाट सुरु हुने हुनाले, दुई पात्रोबीचको अन्तर वर्षभरि ५६ र ५७ वर्षको बीचमा घुमिरहन्छ:
- वैशाख (मध्य अप्रिल) देखि डिसेम्बरसम्म: विक्रम संवत् इस्वी संवत् भन्दा ५७ वर्ष अगाडि हुन्छ (जस्तै: )।
- जनवरी देखि वैशाख (मध्य अप्रिल) सम्म: विक्रम संवत् इस्वी संवत् भन्दा ५६ वर्ष अगाडि हुन्छ (जस्तै: )।
यसैकारण, जब विश्वले जनवरी १ मा नयाँ वर्ष मनाउँछ, नेपालले भने वैशाख १ गते (सामान्यतया अप्रिल १३ वा १४) मात्र नयाँ वर्ष २०८३ लाई स्वागत गर्दछ।
विक्रम संवत्को ऐतिहासिक उत्पत्ति
प्रचलित जनश्रुति अनुसार, यो संवत्को नाम उज्जयिनी (वर्तमान भारतको उज्जैन) का पौराणिक राजा विक्रमादित्यको नामबाट राखिएको हो। उनले ईसापूर्व ५७ मा आक्रमणकारी शक (Śaka) जातिमाथि विजय प्राप्त गरी आफ्नो राज्यका सम्पूर्ण प्रजाहरूलाई ऋणमुक्त गराएको खुसीयालीमा यो नयाँ संवत्को सुरुवात गरेका थिए।
कालकाचार्य कथानक र संवत्को कथा
जैन ग्रन्थ कालकाचार्य कथानक (जैन मुनि कालकाचार्यको कथा) मा यस संवत्को उत्पत्तिबारे रोचक वर्णन छ। उज्जयिनीका तत्कालीन शक्तिशाली राजा गन्धर्वसेनले जैन मुनि कालकाचार्यकी बहिनी सरस्वती (जो एक भिक्षुणी थिइन्) लाई अपहरण गरेका थिए। क्रुद्ध मुनिले सहायताका लागि सिस्तानका शक शासक राजा शाहीको शरण लिए।
शक सेनाको मद्दतले गन्धर्वसेन पराजित भए र सरस्वतीलाई मुक्त गरियो। पछि, गन्धर्वसेनका छोरा विक्रमादित्यले वनबाट फर्केर शकहरूमाथि आक्रमण गरी उनीहरूलाई उज्जयिनीबाट लखेटे। यही ऐतिहासिक विजयको सम्झनामा उनले नयाँ युग अर्थात् 'विक्रम संवत्' को घोषणा गरे।
ऐतिहासिक विकासक्रम
यद्यपि परम्पराले यसलाई राजा विक्रमादित्यसँग जोड्छ, तर ऐतिहासिक अभिलेख र शिलालेखहरूले यसको विकासक्रम अलि फरक देखाउँछन्। प्राचीन कालका अभिलेखहरूमा यस संवत्लाई 'कृत' वा 'मालव' संवत् भनिएको पाइन्छ। नवौँ शताब्दी (९th Century CE) पछि मात्र भारतीय उपमहाद्वीपका प्रशासनिक तथा साहित्यिक दस्तावेजहरूमा 'विक्रम संवत्' नामको व्यापक प्रयोग हुन थालेको हो।
नेपालमा विक्रम संवत् कसरी आधिकारिक बन्यो?
विक्रम संवत्को उत्पत्ति भारतमा भए पनि भारतले प्रशासनिक कामका लागि इस्वी संवत् (ग्रेगोरियन) र आधिकारिक राष्ट्रिय पात्रोका रूपमा शक संवत् (Saka Era) प्रयोग गर्दछ। भारतमा विक्रम संवत्को प्रयोग मुख्यतया धार्मिक तिथि र चाडपर्वहरू निर्धारण गर्न मात्र गरिन्छ।
तर नेपालले भने यसलाई आफ्नो प्राथमिक प्रशासनिक र नागरिक पात्रो (Civil Calendar) का रूपमा अपनायो।
चन्द्र शमशेरको सुधार (वि.सं. १९५८–१९६० / सन् १९०१–१९०३)
२०औँ शताब्दीको सुरु हुनुअघि नेपालमा सरकारी कामकाज र लिखतहरूमा नेपाल संवत् (चन्द्रमान पात्रो) र विभिन्न धार्मिक तिथिहरू प्रयोग हुन्थे।
चन्द्रमान (Lunar) पात्रोमा तिथिहरू घटबढ भइरहने र हरेक तीन वर्षमा अधिक मास थपिने हुनाले प्रशासनिक कामकाजमा निकै कठिनाइ हुन्थ्यो। विशेषगरी कर संकलन, जग्गा जमिनको स्रेस्ता (स्रेस्ता पद्धति), र सरकारी बजेट व्यवस्थापनमा ठुलो अन्योल सिर्जना हुन्थ्यो।
यो प्रशासनिक झन्झट अन्त्य गर्न राणा प्रधानमन्त्री चन्द्र शमशेरले वि.सं. १९५८ देखि १९६० (सन् १९०१–१९०३) को अवधिमा विक्रम संवत्लाई नेपालको एकमात्र आधिकारिक र कानुनी राष्ट्रिय पात्रोका रूपमा लागू गरे।
नेपाल संवत्सँगको सहअस्तित्व
विक्रम संवत् सरकारी कामकाजको माध्यम बने पनि नेपालका अन्य मौलिक पात्रोहरूको सांस्कृतिक महत्त्व यथावत् रह्यो। विशेषगरी सन् ८७९ मा सुरु भएको नेपाल संवत् नेवार समुदाय र नेपाली पहिचानसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। यसको महत्त्वलाई कदर गर्दै सन् २००७ (वि.सं. २०६४) मा नेपाल सरकारले नेपाल संवत्लाई पनि विक्रम संवत्सँगै राष्ट्रिय संवत्को रूपमा मान्यता दिएको छ।
नेपाल र भारतको प्रयोग: सौर्य र चन्द्र–सौर्य पात्रो
नेपालमा प्रयोग हुने विक्रम संवत् र भारतमा प्रयोग हुने विक्रम संवत् बीचको सबैभन्दा ठुलो वैज्ञानिक भिन्नता यस्तो छ:
१. नेपाल (सौर्य नागरिक पात्रो): सरकारी कामकाजलाई सजिलो बनाउन नेपालले विक्रम संवत्को सौर्य (Solar) संस्करण प्रयोग गर्छ। यसमा महिनाको अवधि सूर्यले राशि परिवर्तन गर्ने समय (संक्रान्ति) अनुसार निर्धारण हुन्छ। त्यसैले नेपालमा वर्ष ३६५ दिन (लीप इयरमा ३६६ दिन) को र महिनाहरू २९ देखि ३२ दिनसम्मका हुन्छन्।
२. भारत (चन्द्र–सौर्य धार्मिक पात्रो): भारतमा परम्परागत चन्द्र–सौर्य (Lunisolar) विक्रम संवत् प्रयोग गरिन्छ, जुन चन्द्रमाको कला (तिथि) मा आधारित हुन्छ। चन्द्र वर्ष लगभग ३५४ दिनको मात्र हुने भएकाले ऋतुहरूसँग तालमेल मिलाउन यसमा हरेक तीन वर्षमा एउटा अतिरिक्त महिना अर्थात् 'अधिक मास' (मलमास) थपिने गर्दछ।
विक्रम संवत्का १२ महिनाहरू
नेपालको सौर्य पात्रो वैशाख (मध्य अप्रिल) बाट सुरु भई चैतमा सकिन्छ। इस्वी संवत्सँग यसको तुलनात्मक तालिका तल दिइएको छ:
| क्र.सं. | विक्रम संवत्का महिनाहरू | इस्वी संवत्को लगभग महिना | दिनको संख्या |
|---|---|---|---|
| १ | वैशाख (Baisakh) | अप्रिल – मे | ३० / ३१ |
| २ | जेठ (Jestha) | मे – जुन | ३१ / ३२ |
| ३ | असार (Asar) | जुन – जुलाई | ३१ / ३२ |
| ४ | साउन (Shrawan) | जुलाई – अगस्ट | ३१ / ३२ |
| ५ | भदौ (Bhadra) | अगस्ट – सेप्टेम्बर | ३० / ३१ / ३२ |
| ६ | असोज (Ashwin) | सेप्टेम्बर – अक्टोबर | ३० / ३१ |
| ७ | कात्तिक (Kartik) | अक्टोबर – नोभेम्बर | २९ / ३० |
| ८ | मंसिर (Mangsir) | नोभेम्बर – डिसेम्बर | २९ / ३० |
| ९ | पुस (Paush) | डिसेम्बर – जनवरी | २९ / ३0 |
| १० | माघ (Magh) | जनवरी – फेब्रुअरी | २९ / ३0 |
| ११ | फागुन (Falgun) | फेब्रुअरी – मार्च | २९ / ३0 |
| १२ | चैत (Chaitra) | मार्च – अप्रिल | ३० / ३१ |
निष्कर्ष
विक्रम संवत् दक्षिण एसियाली खगोल विज्ञान (Astronomy) र वैज्ञानिक समय मापनको एक जीवन्त उदाहरण हो। नेपालमा यो केवल तिथि–मिति मात्र नभएर राष्ट्रिय सार्वभौमिकता र सांस्कृतिक पहिचानको दरिलो स्तम्भ हो। विश्वले ग्रेगोरियन पात्रो पछ्याउँदा नेपाल आफ्नै मौलिक र वैज्ञानिक समय चक्रमा चलिरहेको छ।
त्यसैले अर्कोपटक जब तपाईं नेपालको भित्तेपात्रो हेर्नुहुन्छ, यो बुझ्नुहोस् कि तपाईं केवल अंकहरू मात्र हेर्दै हुनुहुन्न, बरु ५७ वर्ष अगाडि रहेको एक जीवन्त खगोलीय र ऐतिहासिक सम्पदा अनुभव गर्दै हुनुहुन्छ।
यो लेख नेपाल ज्योतिष टिमद्वारा तयार पारिएको हो।