क्षय संवत्सरबृहस्पति गोचरपात्रोनेपाली पञ्चाङ्गज्योतिष शास्त्र
नेपाली पात्रोमा किन नाघियो 'कालयुक्त' संवत्सर? बृहस्पतिको गति र क्षय संवत्सरको विज्ञान
नेपाली पञ्चाङ्गमा वि.सं. २०८१ मा 'कालयुक्त' वर्ष कसरी नाघियो र सिधै 'सिद्धार्थी' मा कसरी पुग्यो? बृहस्पतिको गति र क्षय संवत्सरको दुर्लभ खगोलीय घटनाबारे विस्तृत जानकारी।
न
नेपाल ज्योतिष टिमसाझा गर्नुहोस्:
यदि तपाईंले वि.सं. २०८१ को नेपाली आधिकारिक पात्रो (पञ्चाङ्ग) लाई नजिकबाट नियाल्नुभएको थियो भने, त्यहाँ एउटा अनौठो र अलमल्याउने भिन्नता देख्नुभएको होला। हाम्रो परम्परागत ६० वर्षको संवत्सर चक्रमा एउटा वर्ष पूर्ण रूपमा नाघिएको (छोडिएको) महसुस हुन्थ्यो।
वि.सं. २०८० मा वर्षको नाम 'पिंगल' (चक्रको ५१औँ वर्ष) थियो। प्राकृतिक रूपमा, वि.सं. २०८१ को वर्षको नाम 'कालयुक्त' (५२औँ वर्ष) हुनुपर्ने थियो। तर, नेपालको आधिकारिक राष्ट्रिय पात्रोमा यो नाम सिधै नाघेर 'सिद्धार्थी' (५३औँ वर्ष) लेखियो।
आखिर 'कालयुक्त' वर्ष कहाँ गयो? के हाम्रो पञ्चाङ्ग समितिले कुनै गल्ती गरेको थियो?
यसको पछाडि वैदिक खगोल विज्ञानको एक अत्यन्तै रोचक र दुर्लभ घटना लुकेको छ, जसलाई 'क्षय संवत्सर' अर्थात् "हराएको वर्ष (Lost Year)" भनिन्छ। आउनुहोस्, बृहस्पतिको कक्षीय गति र यो खगोलीय प्रवेगले कसरी हाम्रो पात्रोमा एउटा संवत्सरको नाम नाघ्न पुग्यो भन्ने वैज्ञानिक कारण बुझौँ।
६० वर्षको संवत्सर चक्र के हो?
वैदिक समय मापनमा वर्षहरू केवल संख्यामा मात्र गणना हुँदैनन्, बरु तिनीहरूको आफ्नै नाम पनि हुन्छ। संवत्सरको यो चक्र ६० वटा फरक-फरक नामहरू मिलेर बनेको हुन्छ, जसलाई 'षष्ट्यब्द चक्र' भनिन्छ। प्रत्येक वर्षको नाम खगोलीय पिण्ड बृहस्पति (Brihaspati/Jupiter) को गति र राशिको आधारमा तय हुन्छ।
हामीले भोगेको संवत्सर परिवर्तनको सूची यस्तो छ:
- ५१. पिंगल (वि.सं. २०८० को संवत्सर)
- ५२. कालयुक्त (वि.सं. २०८१ मा हामीले अपेक्षा गरेको संवत्सर)
- ५३. सिद्धार्थी (वि.सं. २०८१ मा नेपालले प्रयोग गरेको वास्तविक संवत्सर)
सामान्यतया, यो चक्र एकपछि अर्को गर्दै क्रमैसँग अघि बढ्छ। तर, यो पात्रो अन्तरिक्षमा घुमिरहेको वास्तविक ग्रहको अवस्थितिमा आधारित हुने भएकाले ग्रहको गतिमा आउने परिवर्तनसँगै यसलाई समायोजन गर्नुपर्ने हुन्छ।
क्षय संवत्सर (Lost Year) को विज्ञान
पात्रोमा कुनै संवत्सरको नाम किन नाघिन्छ भन्ने कुरा बुझ्न नेपाली पञ्चाङ्ग पद्धतिमा संवत्सर निर्धारण गर्ने नियम बुझ्नुपर्छ:
१. बृहस्पतिको गोचर (Jupiter's Transit): बृहस्पतिलाई सूर्यको एक परिक्रमा पूरा गर्न करिब ११.८६ वर्ष लाग्छ। राशिचक्रलाई १२ भाग (राशि) मा विभाजन गरिएको हुनाले बृहस्पतिले सामान्यतया एउटा राशिमा करिब १ वर्ष समय बिताउँछ।
२. नयाँ वर्षको प्रस्थान बिन्दु: संवत्सरको नाम नयाँ वर्षको पहिलो दिन अर्थात् मेष संक्रान्ति (वैशाख १ गते, जब सूर्य मेष राशिमा प्रवेश गर्छ) का दिन बृहस्पति कुन राशिमा छ भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ। मेष संक्रान्तिको समयमा बृहस्पति जुन राशिमा रहन्छ, त्यसै राशिसँग सम्बन्धित संवत्सरको नाम वर्षभरिका लागि तय हुन्छ।
३. बृहस्पतिको अतिचार (Acceleration): ग्रहहरूको कक्ष पूर्ण रूपमा गोलो नभएर अण्डाकार (Elliptical) हुने र अन्य ग्रहहरूको गुरुत्वाकर्षणको प्रभाव पर्ने हुनाले बृहस्पतिको गति सधैँ एकनाश हुँदैन। कहिलेकाहीँ बृहस्पति अत्यन्त तीव्र गतिमा कुद्छ, जसलाई ज्योतिषीय भाषामा 'अतिचार' (Atichara) भनिन्छ।
४. संवत्सर लोप हुने प्रक्रिया: यदि बृहस्पति कुनै राशिमा दुईवटा मेष संक्रान्तिको बीचको अवधिमा प्रवेश गरेर अर्को राशिमा गइसक्छ भने, सूर्य मेष राशिमा प्रवेश गर्ने क्षण (मेष संक्रान्ति) मा बृहस्पति कहिल्यै पनि त्यो राशिमा फेला पर्दैन। जब नयाँ वर्षको सुरुवातमा त्यो राशिको पालो नै आउँदैन, तब त्यस राशिसँग सम्बन्धित संवत्सरको नाम— यस पटकको सन्दर्भमा कालयुक्त— संवत्सरको राजा बन्न पाउँदैन। यसरी नै त्यो वर्ष 'क्षय' वा लोप हुन पुग्छ।
वि.सं. २०८१ को नयाँ वर्ष आउनुअघि बृहस्पति अतिचारी (तीव्र) गतिमा चलेर कालयुक्त संवत्सरको क्षेत्र पार गरिसकेको थियो। त्यसैले नयाँ वर्षको दिन बृहस्पति अर्को राशि अर्थात् सिद्धार्थी संवत्सरको क्षेत्रमा पुगिसकेको हुनाले नेपाली पात्रोमा पिंगलपछि सिधै सिद्धार्थी संवत्सर सुरु भयो।
भारतीय पात्रोमा किन नाघिएन कालयुक्त वर्ष?
यो खगोलीय घटनाले नेपाल र भारतका ज्योतिषी तथा सर्वसाधारणबीच केही अन्योल सिर्जना गर्यो, किनकि भारतीय पात्रोहरूमा यो वर्ष नाघिएको थिएन। यसको कारण दुई देशमा अपनाइने फरक-फरक गणना पद्धति हो:
- दक्षिण भारत (स्थिर चक्र पद्धति / Fixed Cycle): दक्षिण भारतमा वर्षको नाम राख्नका लागि बृहस्पतिको वास्तविक खगोलीय स्थितिलाई नहेरी गणितीय रूपमा १ देखि ६० सम्मको स्थिर चक्र (Fixed Cycle) पछ्याइन्छ। यसमा कहिल्यै पनि कुनै नाम नाघिँदैन वा छोट्याइँदैन। त्यसैले उनीहरूले वि.सं. २०८१/८२ को अवधिमा कालयुक्त संवत्सर नै प्रयोग गरे।
- नेपाल (स्पष्ट बृहस्पति पद्धति / True Jupiter Cycle): नेपालको आधिकारिक निकाय नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले स्पष्ट बृहस्पति (True Jupiter) को वास्तविक खगोलीय स्थितिलाई आधार मान्छ। अन्तरिक्षमा बृहस्पति भौतिक रूपमा छिटो कुदेकाले त्यसलाई गणितीय रूपमा सत्य साबित गर्न नेपाली पात्रोमा 'कालयुक्त' लाई हटाइयो र सिद्धार्थीलाई कायम गरियो।
ज्योतिष शास्त्रमा बृहस्पतिको महत्त्व
वैदिक ज्योतिषमा बृहस्पतिलाई 'गुरु' अर्थात् ज्ञान, बुद्धि र विस्तारको कारक मानिन्छ। बृहस्पतिको गोचरले नै वर्षको मुख्य आध्यात्मिक र ऊर्जागत स्वरूप निर्धारण गर्ने हुनाले, वर्षको नामलाई बृहस्पतिको वास्तविक ब्रह्माण्डीय अवस्थितिसँग मिलाउनु आवश्यक मानिन्छ।
नेपाली पञ्चाङ्गले यो क्षय वर्षलाई समायोजन गरेर ब्रह्माण्डको वास्तविक समय र अन्तरिक्षको गतिको सत्यतालाई दुरुस्त राख्ने काम गरेको छ।
निष्कर्ष
नेपाली पात्रोबाट 'कालयुक्त' वर्ष नाघिनु कुनै छपाई वा प्राविधिक त्रुटि होइन, बरु यो त हाम्रो पञ्चाङ्गको वैज्ञानिक शुद्धताको अनुपम प्रमाण हो। स्थिर र कृत्रिम गणनामा आधारित पात्रोहरू ब्रह्माण्डीय यथार्थबाट टाढिँदै जाँदा, नेपाली विक्रम संवत् र यसको पञ्चाङ्ग पद्धतिले आकाशीय पिण्डहरूको वास्तविक चालसँग सिधा सम्बन्ध राच्छ।
यसले हामीलाई सम्झाउँछ कि समय केवल मानिसले बनाएको नियम मात्र होइन, यो त अन्तरिक्षमा चलिरहेको ग्रहहरूको भव्य नृत्यको प्रतिविम्ब हो।