भगवान श्री गणेश पूजा विधि
भगवान श्री गणेश पूजा विधि
दीपावली वा अन्य शुभ अवसरमा गरिने विस्तृत श्री गणेश पूजा विधि यहाँ दिइएको छ। दीपावली पूजाका लागि भगवान् श्री गणेशको नयाँ प्रतिमा किन्ने परम्परा छ। यो पूजा विधि श्री गणेशको नयाँ प्रतिमा वा मूर्तिका लागि तयार पारिएको हो। यसमा षोडशोपचार पूजा (१६ चरणको पूजा) का सबै विधिहरू समावेश छन्।
अन्तर्क्रियात्मक विधि
पूजाको सुरुवात भगवान् श्री गणेशको ध्यानबाट गर्नुपर्छ। आफ्नो अगाडि स्थापना गरिएको श्री गणेशको प्रतिमा अगाडि बसेर ध्यान गर्नुपर्छ। ध्यान गर्दा तलको मन्त्र उच्चारण गर्नुहोस्।
उद्यद्-दिनेश्वर-रुचिं निज-हस्त-पद्मैः, पाशांकुशाभय-वरान् दधतं गजास्यम्। रक्ताम्बरं सकल-दुःखहरं गणेशम्, ध्याये प्रसन्नमखिलाभरणाभिरामम्॥
Udyad-Dineshwara-Ruchim Nija-Hasta-Padmaih, Pashankushabhaya-Varan Dadhatam Gajasyam। Raktambaram Sakala-Duhkhaharam Ganesham, Dhyaye Prasannamakhilabharanabhiramam॥
मन्त्र अर्थ: म सबै दुःख हरण गर्ने हात्तीको जस्तो मुख भएका ती भगवान् गणेशको ध्यान गर्दछु, जसले रातो वस्त्र लगाउनुभएको छ, जसको शरीर उदाउँदो सूर्य जस्तै तेजस्वी छ, जसले आफ्ना कमलका हातहरूमा पाश, अङ्कुश, अभय र वर मुद्रा धारण गर्नुभएको छ र जो विभिन्न सुन्दर आभूषणहरूले सुसज्जित भएर प्रसन्न हुनुहुन्छ।
ध्यान गरिसकेपछि, मूर्तिका अगाडि आवाहन मुद्रा (दुवै हत्केला जोडेर बूढी औंला भित्रपट्टि मोडेर बनाइने मुद्रा) देखाउँदै निम्न मन्त्र उच्चारण गर्नुहोस्।
आगच्छ देव-देवेश! तेजोराशे गणपते! क्रियमाणां मया पूजां गृहाण सुर-सत्तम!
॥श्रीमद्-गणपति-देवम् आवाहयामि॥
Agachchha Deva-Devesha! Tejorashe Ganapate! Kriyamanam Maya Pujam Grihana Sura-Sattama!
॥Shrimad-Ganapati-Devam Avahayami॥
मन्त्र अर्थ: हे देवका पनि देव! हे तेजस्वी श्री गणेश! देवताहरूद्वारा पुजिने प्रभु! कृपया पाल्नुहोस् र मैले अर्पण गरेको यो पूजा स्वीकार गर्नुहोस्। यसरी म भगवान् श्री गणेशको आवाहन गर्दछु।
आवाहन गरेपछि, अञ्जलिमा पाँच वटा फूल लिएर श्री गणेशको आसनका लागि निम्न मन्त्र पढ्दै मूर्तिका अगाडि फूलहरू अर्पण गर्नुहोस्।
नानारत्न-समायुक्तं कार्त-स्वर-विभूषितम्। आसनं देव देवेश! प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम्॥
॥श्रीगणेश-देवाय नमः आसनार्थे पञ्च-पुष्पाणि समर्पयामि॥
Nanaratna-Samayuktam Karta-Svara-Vibhushitam। Asanam Deva Devesha! Prityartham Pratigrihyatam॥
॥Shriganesha-Devaya Namah Asanarthe Pancha-Pushpani Samarpayami॥
मन्त्र अर्थ: हे देवाधिदेव! मेरो प्रसन्नताका लागि सुन र विभिन्न रत्नहरूले सुसज्जित यो आसन ग्रहण गर्नुहोस्। यसरी म भगवान् श्री गणेशको आसनका लागि पाँच वटा फूल अर्पण गर्दछु।
फूलको आसन अर्पण गरेपछि, हात जोडेर श्री गणेशको स्वागतका लागि निम्न मन्त्र उच्चारण गर्नुहोस्।
श्रीगणेश-देव! स्वागतम्।
Shri Ganesha-Deva! Swagatam।
मन्त्र अर्थ: हे श्री गणेश देव! तपाईंलाई स्वागत छ।
स्वागत गरेपछि भगवान् श्री गणेशको गोडा धुनका लागि निम्न मन्त्र पढ्दै जल अर्पण गर्नुहोस्।
पाद्यं गृहाण देवेश सर्वक्षेमसमर्थ भोः! भक्त्या समर्पितं देव गणपते! नमोऽस्तु ते॥
॥श्रीगणेश-देवाय नमः पाद्यं समर्पयामि॥
Padyam Grihana Devesha Sarvakshemasamartha Bhoh! Bhaktya Samarpitam Deva GanaPate! Namoastu Te॥
॥Shriganesha-Devaya Namah Padyam Samarpayami॥
मन्त्र अर्थ: हे सबै प्रकारको कल्याण गर्न समर्थ देवाधिदेव! म भक्तिपूर्वक पाद्य (गोडा धुने जल) अर्पण गर्दछु, कृपया स्वीकार गर्नुहोस्। हे श्री गणेश! म तपाईंलाई नमस्कार गर्दछु।
पाद्य अर्पण गरेपछि श्री गणेशको अभिषेकका लागि निम्न मन्त्र पढ्दै अर्घ्य (जल) अर्पण गर्नुहोस्।
नमस्ते देव देवेश! नमस्ते धरणी-धर! नमस्ते सर्वनागेन्द्र नमस्ते पुरुषोत्तम। गन्ध-पुष्पाक्षतैर्युक्तं फल-द्रव्य-समन्वितम्। गृहाण तोयमर्घ्यर्थं परमेश्वर वत्सल!
॥श्रीगणेश-देवाय नमः अर्घ्यं समर्पयामि॥
Namaste Deva Devesha! Namaste Dharani-Dhara! Namaste Sarvanagendra Namaste Purushottama। Gandha-Pushpakshatairyuktam Phala-Dravya-Samanvitam॥ Grihana Toyamarghyartham Parameshwara Vatsala!
॥Shriganesha-Devaya Namah Arghyam Samarpayami॥
मन्त्र अर्थ: हे श्री गणेश! म तपाईंलाई अभिवादन गर्दछु। पृथ्वी र ब्रह्माण्डलाई धारण गर्ने देवाधिदेवलाई नमस्कार! कृपया अभिषेकका लागि यो जल स्वीकार गर्नुहोस्। हे करुणामयी परमेश्वर! चन्दन, फूल र अक्षताले युक्त यो जल फल र अन्य सामग्रीका साथ स्वीकार गर्नुहोस्।
निम्न मन्त्र उच्चारण गर्दै श्री गणेशलाई चन्दन अर्पण गर्नुहोस्।
श्रीखण्डं चन्दनं दिव्यं गन्धाढ्यं सुमनोहरम्। विलेपनं गणपते! चन्दनं प्रतिगृह्यताम्॥
॥श्रीगणेश-देवाय नमः चन्दनं समर्पयामि॥
Shrikhandam Chandanam Divyam Gandhadhyam Sumanoharam। Vilepanam Ganapate! Chandanam Pratigrihyatam॥
॥Shriganesha-Devaya Namah Chandanam Samarpayami॥
मन्त्र अर्थ: हे श्री गणेश! शरीरमा लेपन गर्नका लागि यो दिव्य, सुगन्धित र मनमोहक श्रीखण्ड चन्दन स्वीकार गर्नुहोस्।
निम्न मन्त्र उच्चारण गर्दै श्री गणेशलाई फूलहरू अर्पण गर्नुहोस्।
यथा-प्राप्त-ऋतु-पुष्पैः बिल्व-तुलसी-दलैश्च। पूजयामि गणपते! प्रसीद मे सुरेश्वर!
॥श्रीगणेश-देवाय पुष्पं समर्पयामि॥
Yatha-Prapta-Ritu-Pushpaih Bilva-Tulasi-Dalaishcha! Pujayami Ganapate! Prasida Me Sureshwara!
॥Shriganesha-Devaya Namah Pushpam Samarpayami॥
मन्त्र अर्थ: हे श्री गणेश! म उपलब्ध ऋतु अनुसारका फूल, बेलपत्र र तुलसीको पत्रद्वारा तपाईंको पूजा गर्दछु। हे देवेश्वर! ममाथि प्रसन्न हुनुहोस्।
अब निम्न मन्त्र उच्चारण गर्दै श्री गणेशलाई धूप अर्पण गर्नुहोस्।
वनस्पति-रसोद्भूतो गन्धाढ्यः सुमनोहरः। आघ्रेयः सर्व-देवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम्॥
॥श्रीगणेश-देवाय नमः धूपम् आघ्रापयामि॥
Vanaspati-Rasodbhuto Gandhadhyah Sumanoharah। Aghreyah Sarva-Devanam Dhupoayam Pratigrihyatam॥
॥Shriganesha-Devaya Namah Dhupam Aghrapayami॥
मन्त्र अर्थ: वनस्पतिहरूको रसबाट बनेको, सुगन्धित र मनमोहक यो धूप, जो सबै देवताहरूका लागि ग्रहण योग्य छ, कृपया स्वीकार गर्नुहोस्।
अब निम्न मन्त्र उच्चारण गर्दै श्री गणेशलाई दीप अर्पण गर्नुहोस्।
साज्यं त्रिवर्ति-संयुक्तं वह्निना योजितं मया, दीपं गृहाण देवेश! त्रैलोक्य-तिमिरापहम्। भक्त्या दीपं प्रयच्छामि देवाय परमात्मने। त्राहि मां नरकात् घोराद्दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम्॥
॥श्रीगणेश-देवाय नमः दीपं दर्शयामि॥
Sajyam Trivarti-Samyuktam Vahnina Yojitam Maya, Dipam Grihana Devesha! Trailokya-Timirapaham। Bhaktya Dipam Prayachchhami Devaya Paramatmane। Trahi Mam Narakat Ghoraddipoayam Pratigrihyatam॥
॥Shriganesha-Devaya Namah Dipam Darshayami॥
मन्त्र अर्थ: हे देवाधिदेव! घिउ र तीनवटा बत्तीले युक्त यो दीप स्वीकार गर्नुहोस्, जसले तीनै लोकको अन्धकार हटाउँछ। म भक्तिपूर्वक परमात्मा श्री गणेशलाई यो दीप अर्पण गर्दछु। मलाई घोर नरकबाट बचाउनुहोस्।
अब निम्न मन्त्र उच्चारण गर्दै श्री गणेशलाई नैवेद्य अर्पण गर्नुहोस्।
शर्करा-खण्ड-खाद्यानि दधि-क्षीर-घृतानि च। आहारो भक्ष्य-भोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्।
॥ श्रीगणेश-देवाय नमः यथांशतः श्रीगणेश-देवाय नैवेद्यं समर्पयामि। ॐ प्राणाय स्वाहा। ॐ अपानाय स्वाहा। ॐ समानाय स्वाहा। ॐ उदानाय स्वाहा। ॐ व्यानाय स्वाहा॥
Sharkara-Khanda-Khadyani Dadhi-Kshira-Ghritani Cha। Aharo Bhakshya-Bhojyam Cha Naivedyam Pratigrihyatam।
॥ Shriganesha-Devaya Namah Yathamshatah Shriganesha-Devaya Naivedyam Samarpayami - Om Pranaya Swaha। Om Apanaya Swaha। Om Samanaya Swaha। Om Udanaya Swaha। Om Vyanaya Swaha॥
मन्त्र अर्थ: चिनीबाट बनेका मिठाई, दही, दूध र घिउ समावेश भएको यो नैवेद्य स्वीकार गर्नुहोस्। म श्री गणेशलाई यो आहार अर्पण गर्दछु। शरीरका पाँच प्राणहरू- प्राण, अपान, समान, उदान र व्यानका लागि यो स्वीकार गर्नुहोस्।
अब निम्न मन्त्र उच्चारण गर्दै श्री गणेशलाई आचमनका लागि जल अर्पण गर्नुहोस्।
ततः पानीयं समर्पयामि इति उत्तरापोषणम्। हस्त-प्रक्षालनं समर्पयामि। मुख-प्रक्षालनम्। करोद्वर्तनार्थे चन्दनं समर्पयामि।
Tatah Paniyam Samarpayami Iti Uttaraposhanam। Hasta-Prakshalanam Samarpayami। Mukha-Prakshalanam। Karodvartanarthe Chandanam Samarpayami।
मन्त्र अर्थ: नैवेद्य पछि म पिउनका लागि र आचमनका लागि जल अर्पण गर्दछु। हात धुन र मुख धुनका लागि जल तथा हातमा लेपन गर्नका लागि चन्दन अर्पण गर्दछु।
अब निम्न मन्त्र उच्चारण गर्दै श्री गणेशलाई ताम्बूल (पान र सुपारी) अर्पण गर्नुहोस्।
पूगीफलं महद्दिव्यं नागवल्लीदलैर्युतम्। कर्पूरैलासमायुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम्॥
॥श्रीगणेश-देवाय नमः मुखवासार्थं पूगीफल-युक्तं ताम्बूलं समर्पयामि॥
Pugiphalam Mahaddivyam Nagavallidalairyutam। Karpurailasamayuktam Tambulam Pratigrihyatam॥
॥Shriganesha-Devaya Namah Mukha-Vasartham Pugiphala-Yuktam Tambulam Samarpayami॥
मन्त्र अर्थ: हे देवाधिदेव! पानको पात, सुपारी, कपूर र सुकुमेलले बनेको यो ताम्बूल मुख शुद्धिका लागि स्वीकार गर्नुहोस्।
अब निम्न मन्त्र उच्चारण गर्दै श्री गणेशलाई दक्षिणा अर्पण गर्नुहोस्।
हिरण्यगर्भ-गर्भस्थं हेमबीजं विभावसोः। अनन्तपुण्य-फलदमतः शान्तिं प्रयच्छ मे॥
॥श्रीगणेश-देवाय नमः सुवर्ण-पुष्प-दक्षिणां समर्पयामि॥
Hiranyagarbha-Garbhastham Hemabijam Vibhavasoh। Anantapunya-Phaladamatah Shantim Prayachchha Me॥
॥Shriganesha-Devaya Namah Suvarna-Pushpa-Dakshinam Samarpayami॥
मन्त्र अर्थ: हे देवाधिदेव! तपाईं अनन्त पुण्य फल दिने हुनुहुन्छ, मलाई शान्ति प्रदान गर्नुहोस्। म सुन जस्तै पुष्प दक्षिणा स्वरूप अर्पण गर्दछु।
अब निम्न मन्त्र उच्चारण गर्दै श्री गणेशको प्रतिकात्मक प्रदक्षिणा गर्नुहोस्।
यानि कानि च पापानि जन्मान्तर-कृतानि च। तानि तानि विनश्यन्ति प्रदक्षिणां पदे पदे॥ अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं प्रभो! तस्मात् कारुण्य-भावेन क्षमस्व परमेश्वर॥
॥श्रीगणेश-देवाय नमः प्रदक्षिणां समर्पयामि॥
Yani Kani Cha Papani Janmantara-Kritani Cha। Tani Tani Vinashyanti Pradakshinam Pade Pade॥ Anyatha Sharanam Nasti Tvameva Sharanam Prabho! Tasmat Karunya-Bhavena Kshamasva Parameshwara॥
॥Shriganesha-Devaya Namah Pradakshinam Samarpayami॥
मन्त्र अर्थ: यस जन्ममा वा अघिल्ला जन्महरूमा गरेका जति पनि पापहरू छन्, ती सबै प्रदक्षिणाको प्रत्येक कदमसँगै नष्ट होऊन्। हे प्रभु! तपाईं बाहेक मेरो अर्को कुनै शरण छैन। त्यसैले करुणा भावले मलाई क्षमा गर्नुहोस्।
अब निम्न मन्त्र उच्चारण गर्दै वन्दना गर्नुहोस् र श्री गणेशलाई फूल अर्पण गर्नुहोस्।
करचरणकृतं वाक्कायजं कर्मजं वा, श्रवण-नयनजं वा मानसं वाऽपराधम्। विदितमविदितं वा सर्वमेतत् क्षमस्व, जय जय करुणाब्धे श्रीगणपते! त्राहि।
॥श्रीगणेश-देवाय नमः मन्त्र-पुष्पं समर्पयामि॥
Karacharanakritam Vakkayajam Karmajam Va, Shravana-Nayanajam Va Manasam Vaaparadham। Viditamaviditam Va Sarvametat Kshamasva, Jaya Jaya Karunabdhe Shri Ganapate! Trahi।
॥Shriganesha-Devaya Namah Mantra-Pushpam Samarpayami॥
मन्त्र अर्थ: हात, गोडा, वाणी, शरीर वा कर्मबाट भएका; कान, आँखा वा मनबाट भएका; थाहा पाएर वा नपाईकन गरिएका सबै अपराधहरू क्षमा गर्नुहोस्। हे करुणाका सागर श्री गणेश! तपाईंको जय होस्, मेरो रक्षा गर्नुहोस्।
अब निम्न मन्त्र उच्चारण गर्दै श्री गणेशलाई साष्टाङ्ग प्रणाम गर्नुहोस्।
नमः सर्व-हितार्थाय जगदाधार-हेतवे। साष्टाङ्गोऽयं सुप्रणामः प्रयत्नेन मया कृतः॥ नमोऽस्त्वनन्ताय सहस्र-मूर्तये सहस्र-पादाक्षि-शिरोरु-बाहवे।
॥श्रीगणेश-देवाय नमः साष्टाङ्ग-प्रणामं समर्पयामि॥
Namah Sarva-Hitarthaya Jagadadhara-Hetave। Sashtangoayam Supranamah Prayatnena Maya Kritah॥ Namoastvanantaya Sahasra-Murtaye Sahasra-Padakshi-Shiroru-Bahave।
॥Shriganesha-Devaya Namah Sashtanga-Pranamam Samarpayami॥
मन्त्र अर्थ: सबैको कल्याण गर्ने र जगत्को आधार हुनुभएका तपाईंलाई म यो साष्टाङ्ग प्रणाम गर्दछु। अनन्त स्वरूप भएका, हजारौँ खुट्टा, आँखा, शिर र हात भएका भगवानलाई नमस्कार छ।
पूजाको क्रममा भएका कुनै पनि ज्ञात-अज्ञात गल्तीहरूका लागि श्री गणेशसँग क्षमा माग्नुहोस्।
आवाहनं न जानामि न जानामि विसर्जनम्। पूजाकर्म न जानामि क्षमस्व परमेश्वर॥ मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं सुरेश्वर! मया यत्पूजितं देव! परिपूर्णं तदस्तु मे॥ अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया। दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व परमेश्वर। विधेहि देव! कल्याणं विधेहि विपुलां श्रियम्। रूपं देहि जयं देहि यशो देहि द्विषो जहि॥ यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपो-यज्ञ-क्रियादिषु। नूनं सम्पूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम्॥ अनेन यथा-मिलितोपचार-द्रव्यैः कृत-पूजनेन श्रीगणेशदेवः प्रीयताम्।
॥श्रीगणेश-देवार्पणमस्तु॥
Avahanam Na Janami Na Janami Visarjanam। Pujakarma Na Janami Kshamasva Parameshwara॥ Mantrahinam Kriyahinam Bhaktihinam Sureshwara! Maya Yatpujitam Deva! Paripurnam Tadastu Me॥ Aparadhasahasrani Kriyanteaharnisham Maya। Dasoayamiti Mam Matva Kshamasva Parameshwara। Vidhehi Deva! Kalyanam Vidhehi Vipulam Shriyam। Rupam Dehi Jayam Dehi Yasho Dehi Dwisho Jahi॥ Yasya Smritya Cha Namoktya Tapo-Yajna-Kriyadishu। Nunam Sampurnatam Yati Sadyo Vande Tamachyutam॥ Anena Yatha-Militopachara-Dravyaih Krita-Pujanena Shriganesha-Devah Priyatam।
॥Shriganesha-Devarpanamastu॥
मन्त्र अर्थ: मलाई तपाईंको आवाहन गर्न आउँदैन, न त विसर्जन गर्न नै आउँछ। मलाई पूजा गर्ने विधि पनि थाहा छैन, हे परमेश्वर! मलाई क्षमा गर्नुहोस्। म मन्त्र, क्रिया र भक्तिहीन छु, तैपनि मैले गरेको यो पूजालाई पूर्ण बनाइदिनुहोस्। मलाई आफ्नो दास सम्झेर मेरा हजारौँ अपराधहरू क्षमा गर्नुहोस्। हे देव! मलाई कल्याण, ऐश्वर्य, रूप, विजय र यश दिनुहोस् र मेरा आन्तरिक शत्रुहरूको नाश गर्नुहोस्। जसको स्मरण र नाम उच्चारणले सबै कार्य पूर्ण हुन्छन्, ती भगवान् अच्युतलाई म नमस्कार गर्दछु। उपलब्ध सामग्रीद्वारा गरिएको यस पूजाबाट श्री गणेश प्रसन्न हुनुहोस्।
क्षमा प्रार्थना पछि, आफ्नो रक्षाका लागि निम्न मन्त्र उच्चारण गर्नुहोस्।
ॐ रक्ष रक्ष गणाध्यक्ष! रक्ष त्रैलोक्य-रक्षक! भक्तानामभयं कर्त्ता! त्राता भव भवार्णवात्।
॥अनेन पूजनेन श्रीगणेशः ऋद्धि-सिद्धि-सहितः प्रीयताम्, नमो नमः॥
Om Raksha Raksha Ganadhyaksha! Raksha Trailokya-Rakshaka! Bhaktanamabhayam Kartta! Trata Bhava Bhavarnavat।
॥Anena Pujanena Shriganeshah Riddhi-Siddhi-Sahitah Priyatam, Namo Namah॥
मन्त्र अर्थ: हे गणहरूका अध्यक्ष! मेरो रक्षा गर्नुहोस्। हे तीनै लोकका रक्षक! मेरो रक्षा गर्नुहोस्। भक्तहरूलाई अभय दान दिने प्रभु! मलाई यस संसार रूपी सागरबाट बचाउनुहोस्। यस पूजनबाट ऋद्धि र सिद्धिका साथ भगवान् गणेश प्रसन्न होऊन्, उहाँलाई बारम्बार नमस्कार छ।
भगवान गणेशका लागि पवित्र संग्रह
पवित्र धार्मिक विधि र मन्त्रहरूले तपाईंको आध्यात्मिक यात्रालाई सफल बनाओस्