कामदा एकादशी व्रत कथा

श्रीकृष्णका प्रिय मित्र अर्जुनले भन्नुभयो, "हे कमलनयन! म तपाईंलाई लाखौं पटक ढोग गर्दछु। हे जगदीश्वर! म तपाईंलाई चैत्र महिनाको शुक्ल पक्षको एकादशीको कथा सुनाउन अनुरोध गर्दछु। यो एकादशीको बारेमा के छ? यसको नाम के हो? यो व्रत सबैभन्दा पहिले कसले बसेको थियो र यो व्रत बस्नाले कस्तो फल प्राप्त हुन्छ?"

श्रीकृष्णले भन्नुभयो, "हे अर्जुन! एकपटक राजा दिलीपले गुरु वशिष्ठलाई यही प्रश्न सोध्नुभएको थियो, म तिमीलाई त्यही कथा सुनाउँछु। राजा दिलीपले गुरु वशिष्ठलाई सोधे, "हे गुरुदेव! चैत्र महिनाको शुक्ल पक्षको एकादशीको नाम के हो? त्यहाँ कुन देवताको पूजा गरिन्छ र यसको नियम के हो? कृपया मलाई त्यो बताउनुहोस्।"

ऋषि वशिष्ठले भन्नुभयो, "हे राजा! चैत्र महिनाको शुक्ल पक्षको एकादशीको नाम कामदा एकादशी हो। यो सबै पापको विनाशक हो। जसरी आगोले काठलाई जलाएर खरानी बनाउँछ, त्यसरी नै कामदा एकादशीको पुण्यका कारण सबै पापहरू नष्ट हुन्छन् र तेजस्वी छोराको जन्म हुन्छ। यस व्रतको माध्यमबाट मानिस नीच लोकबाट मुक्त हुन्छ र अन्ततः स्वर्ग प्राप्त गर्दछ। अब म तिमीलाई यो एकादशीको महिमा सुनाउँछु, ध्यान दिएर सुन - प्राचीन कालमा भोगीपुर नामको एउटा नगर थियो। त्यहाँ पुण्डरीक नामका राजाले शासन गर्थे। राजा पुण्डरीक धेरै ऐश्वर्यले सम्पन्न थिए। उनको राज्यमा धेरै अप्सरा, गन्धर्व, किन्नर आदि बस्थे। सोही नगरमा ललित र ललिता नामका दुई गन्धर्व दम्पती निकै भव्य घरमा बस्थे। ललित र ललिता गायनमा निपुण थिए। उनीहरूबीच यति धेरै प्रेम थियो कि उनीहरू छुट्टिने सोचले मात्र पनि व्याकुल हुन्थे। एकपटक राजा पुण्डरीक गन्धर्वहरूसँगै दरबारमा बसिरहेका थिए। त्यहाँ गन्धर्व ललितले पनि उनीसँगै गाइरहेका थिए। त्यस समयमा उनकी प्रेमिका ललिता त्यहाँ उपस्थित थिइनन्। गाउँदा गाउँदै उनले अचानक ललितालाई सम्झिए, जसका कारण उनले गायनमा गल्ती गर्न थाले। नागराज कर्कोटकले ललितको बारेमा राजा पुण्डरीकलाई गुनासो गरे। यसमा राजा धेरै क्रोधित भए र क्रोधमा उनले ललितलाई श्राप दिए - "हे अधम! तिमी मेरो अगाडि गाउँदा गाउँदै पनि आफ्नी पत्नीलाई सम्झिरहेका छौ, त्यसैले तिमी मान्छे खाने राक्षस बन र आफ्नो कर्मको फल भोग।"

त्यसै बखत, ललित गन्धर्व राजा पुण्डरीकको श्रापका कारण एक भयानक राक्षस बन्यो। उसको अनुहार डरलाग्दो भयो। उसका आँखाहरू सूर्य र चन्द्रमा झैं चम्किन थाले। उसको मुखबाट आगोको भीषण ज्वाला निस्कन थाल्यो, उसको नाक पहाडको गुफा जत्रो भयो र उसको घाँटी पहाड जस्तै देखिन थाल्यो। उसका हातहरू दुई योजन लामा भए। यसरी उसको शरीर आठ योजन लामो भयो। यसरी राक्षस बनेपछि उसले धेरै दुःख भोग्न थाल्यो। आफ्ना प्रिय ललितको यस्तो अवस्था देखेर ललिता अपार शोकले व्याकुल भइन्। उनले सोच्न थालिन् कि म कहाँ जाउँ र आफ्नो पतिको मुक्तिका लागि के गरौँ? कुन उपायले म मेरो पतिलाई यो नरक जस्तै कष्टबाट मुक्त गराउन सक्छु?

ललित राक्षस बनेर घना जंगलमा बस्दै धेरै प्रकारका पापहरू गर्न थाल्यो। उसकी पत्नी ललिता पनि उसको पछि लागी र उसको अवस्था देखेर विलाप गर्न थाली।

एकपटक उनी आफ्नो पतिको पछि लाग्दै विन्ध्याचल पर्वतमा पुगिन्। त्यहाँ उनले श्रृङ्गी मुनिको आश्रम देखिन्। उनी छिट्टै त्यस आश्रममा गइन् र ऋषि कहाँ पुगेर ढोग गरिन् र विनम्र भावमा प्रार्थना गर्न थालिन्, "हे महर्षि! म वीरधन्वा नामका गन्धर्वकी छोरी ललिता हुँ, मेरा पति राजा पुण्डरीकको श्रापका कारण भयानक राक्षस बनेका छन्। मलाई धेरै पीडा भइरहेको छ। म मेरो पतिको दुःखले धेरै दुःखी छु। हे महामुनि! कृपया उहाँलाई राक्षस रूपबाट छुटकारा पाउने कुनै राम्रो उपाय बताइदिनुहोस्।"

सबै कथा सुनेर ऋषि श्रृङ्गीले भन्नुभयो, "हे छोरी! चैत्र महिनाको शुक्ल पक्षको एकादशीको नाम कामदा एकादशी हो। यसको व्रत बस्नाले प्राणीका सबै इच्छाहरू चाँडै पूरा हुन्छन्।

यदि तिमीले आफ्नो व्रतको पुण्य आफ्नो पतिलाई दियौ भने, उनी सजिलैसँग राक्षस रूपबाट मुक्त हुनेछन् र राजाको श्राप शान्त हुनेछ।"

ऋषिको सल्लाह अनुसार ललिताले भक्तिपूर्वक व्रत बसिन् र द्वादशीको दिन ब्राह्मणहरूको अगाडि आफ्नो व्रतको फल आफ्नो पतिलाई दिइन् र भगवानसँग प्रार्थना गर्न थालिन्, "हे भगवान! मैले बसेको व्रतको फल मेरा पतिले पाऊन्, ताकि उनी चाँडै आफ्नो राक्षस रूपबाट मुक्त हुन सकून्।"

उनले एकादशीको फल दिने बित्तिकै, उनका पति राक्षस रूपबाट मुक्त भए र आफ्नो दिव्य स्वरूप प्राप्त गरे। उनले धेरै सुन्दर वस्त्र र गहनाहरू लगाए र पहिले जस्तै ललितासँगै हिँड्न थाले।

कामदा एकादशीको प्रभावले उनी पहिले जस्तै सुन्दर भए र मृत्युपछि उनीहरू दुवै पुष्पक विमानमा चढेर विष्णु लोक गए।

हे अर्जुन! यो व्रत नियमित रूपमा बस्नाले सबै पापहरू नष्ट हुन्छन्। यस व्रतको पुण्यले मानिस ब्रह्महत्या आदिको पापबाट र राक्षस आदिको सांसारिक जीवनबाट मुक्त हुन्छ। संसारमा यो भन्दा उत्तम अर्को कुनै व्रत छैन। यसको कथा र महिमा सुन्नाले र पढ्नाले अनन्त फल प्राप्त हुन्छ।

सारांश (कथा-सार)

प्राणीले आफ्नो सुखको बारेमा सोच्नु नराम्रो होइन, तर कहिलेकाहीँ यस्तो सोचले प्राणीलाई आफ्नो जिम्मेवारीबाट विचलित बनाउँछ, जसका कारण उसले भयानक कष्ट भोग्नुपर्छ। गन्धर्व ललित पनि राक्षस बन्यो र निन्दनीय कार्यहरू गर्यो र दुःख पायो, तर भगवान श्री हरिको कृपाको कुनै अन्त्य छैन।