परमा एकादशी व्रत कथा

अर्जुनले भने - "हे कमलनयन! अब कृपया मलाई अधिक मास (लौन्द महिना) को कृष्ण पक्षमा पर्ने एकादशीको नाम र यो व्रत बस्ने नियमहरू बताउनुहोस्। यस दिन कुन देवताको पूजा गरिन्छ र यो व्रत बस्नाले के फल प्राप्त हुन्छ?"

भगवान श्रीकृष्णले भन्नुभयो - "हे अर्जुन! यस एकादशीको नाम परमा हो। यसको व्रत बस्नाले सबै पापहरू नष्ट हुन्छन् र मानिसले यस लोकमा सुख र परलोकमा सौभाग्य प्राप्त गर्दछ। यो व्रत पहिले बताइएका नियमहरू अनुसार बस्नुपर्छ र भगवान विष्णुको धूप, दीप, नैवेद्य, पुष्प आदिले पूजा गर्नुपर्छ।

म अब तिमीलाई यस एकादशीको एउटा पवित्र कथा सुनाउँचु, जो काम्पिल्य नगरीमा ऋषिहरूसँग घटेको थियो। ध्यान दिएर सुन - काम्पिल्य नगरीमा सुमेधा नामका एक अत्यन्त धर्मात्मा ब्राह्मण बस्थे। उनकी पत्नी धेरै पतिव्रता र पतिप्रति समर्पित थिइन्। पूर्वजन्मको कुनै पापका कारण यो दम्पती अत्यन्त गरिबीको जीवन बिताइरहेका थिए।

ब्राह्मणले भिक्षा माग्दा पनि केही पाउँदैनथे। उनकी पत्नीसँग लगाउने लुगा नभए पनि उनी पतिको सेवामा समर्पित थिइन्। उनी आफू भोको रहेर पनि अतिथिहरूका लागि भोजन तयार गर्थिन्, तर कहिल्यै पतिसँग केही माग्दिन थिइन्। पति र पत्नी दुवै अत्यन्त गरिबीमा बाँचेका थिए।

एक दिन ब्राह्मणले आफ्नी पत्नीसँग भने - "प्रिये, जब म धनीहरूसँग धन माग्छु, उनीहरू मलाई सहयोग गर्न इन्कार गर्छन्। धन बिना गृहस्थी चल्न सक्दैन। यदि तिमी सहमत छौ भने, म काम गर्न विदेश जानेछु, किनकि विद्वानहरूले कडा परिश्रमको महत्त्वको प्रशंसा गरेका छन्।"

ब्राह्मणीले नम्रतापूर्वक भनिन् - "हे नाथ! म तपाईंको दासी हुँ। पत्नीले आफ्नो पतिले जे भन्छ, चाहे त्यो राम्रो होस् वा नराम्रो, त्यसको पालना गर्नुपर्छ। मानिसले आफ्नो पूर्वजन्मको कर्मको फल भोग्छ। सुमेरु पर्वतमा बसेर पनि भाग्यको कृपा बिना सुन प्राप्त गर्न सकिँदैन। जसले पूर्वजन्ममा विद्या र भूमि दान गर्छन्, उनीहरूले अर्को जन्ममा विद्या र भूमि प्राप्त गर्छन्। भगवानले मानिसको भाग्यमा जे लेख्नुभएको छ, त्यो परिवर्तन हुन सक्दैन।

यदि कुनै व्यक्तिले दान गर्दैन भने, भगवानले उसलाई भोजन मात्र प्रदान गर्नुहुन्छ। त्यसैले तपाईं यहीँ बस्नुहोस्, किनकि तपाईंको अनुपस्थितिको विचार म सहन सक्दिन। पति बिनाकी पत्नीको आमा, बुबा, भाइ, ससुरा र सबै नातेदारहरूले निन्दा गर्छन्। त्यसैले हे नाथ, कृपया कतै नजानुहोस्; हाम्रो भाग्यमा जे लेखिएको छ, त्यो यहीँ प्राप्त हुनेछ।"

आफ्नी पत्नीको सल्लाह मानेर ब्राह्मणले विदेश नजाने निर्णय गरे। समय बित्दै जाँदा एक दिन कौण्डिन्य ऋषि त्यहाँ आए।

ऋषिलाई देखेर ब्राह्मण सुमेधा र उनकी पत्नीले उनलाई प्रणाम गरे र भने - "आज हामी साँच्चै धनय भयौं। तपाईंको आगमनले हाम्रो जीवन सफल भएको छ।" उनीहरूले ऋषिलाई आसन र भोजन अर्पण गरे। भोजन गराएपछि गुणवती ब्राह्मणीले भनिन् - "हे पूजनीय ऋषि! कृपया हाम्रो गरिबी कसरी हटाउने भन्ने बारे मार्गदर्शन गरिदिनुहोस्। तपाईंको आगमनलाई सौभाग्यको संकेत मानेर मैले मेरो पतिलाई धन कमाउन विदेश जानबाट रोकेकी छु। मलाई पूर्ण विश्वास छ कि हाम्रो गरिबी चाँडै हट्नेछ, त्यसैले म तपाईंलाई कुनै उपाय बताइदिन अनुरोध गर्दछु।"

ब्राह्मणीको कुरा सुनेर कौण्डिन्य ऋषिले भन्नुभयो - "हे ब्राह्मणी! मल मास (अधिक मास) को कृष्ण पक्षमा पर्ने परमा एकादशीको व्रत बस्नाले सबै पाप, दुख र गरिबी नष्ट हुन्छन्। जो व्यक्तिले यो व्रत बस्छ, ऊ धनी हुन्छ। यस व्रतको समयमा रातमा जाग्राम बस्नुपर्छ र नाचगान तथा अन्य धार्मिक कार्यहरूमा लाग्नुपर्छ।

भगवान शंकरले यही व्रत बसेर कुबेरलाई धनको अधिपति बनाउनुभएको थियो। यसै व्रतको फलस्वरुप सत्यवादी राजा हरिश्चन्द्रले आफ्नो छोरा, पत्नी र राज्य पुनः प्राप्त गरेका थिए।"

त्यसपछि कौण्डिन्य ऋषिले एकादशी व्रतको सम्पूर्ण विधि व्याख्या गर्नुभयो। उनीले भन्नुभयो - "हे ब्राह्मणी! पंचरात्रि व्रत यो भन्दा पनि उत्तम छ। परमा एकादशीको बिहान नित्य कर्महरू पूरा गरेपछि निर्धारित विधि अनुसार पंचरात्रि व्रत सुरु गर्नुपर्छ। जसले पाँच दिनसम्म निर्जल व्रत बस्छन्, उनीहरू आफ्ना आमाबुबा र जीवनसाथीका साथ स्वर्ग जानेछन्। जसले यी पाँच दिनमा साँझमा मात्र भोजन गर्छन्, उनीहरू पनि स्वर्ग जानेछन्। यदि तपाईंले पाँच दिनसम्म स्नान गरेर ब्राह्मणहरूलाई भोजन गराउनुभयो भने, तपाईंले सम्पूर्ण संसारलाई भोजन गराए बराबरको पुण्य प्राप्त गर्नुहुनेछ। यस व्रतमा घोडा दान गर्नाले तीनै लोकमा दान गरेको पुण्य प्राप्त हुन्छ। यदि तपाईंले कुनै सुपात्र ब्राह्मणलाई तिल दान गर्नुभयो भने, जति तिलका दाना दान गर्नुहुन्छ, त्यति नै वर्ष विष्णु लोकमा वास पाउनुहुनेछ। जसले घिउको कलश दान गर्छन्, उनीहरू सूर्य लोक जानेछन्। पाँच दिनसम्म ब्रह्मचर्यको पालन गर्नाले अप्सराहरूका साथ स्वर्ग जान पाइन्छ। हे ब्राह्मणी! तपाईं र तपाईंको पतिले मिलेर यो व्रत बस्नुपर्छ। यसो गर्नाले तपाईंहरूले पक्कै पनि सफलता र अन्ततः स्वर्ग प्राप्त गर्नुहुनेछ।"

कौण्डिन्य ऋषिको सल्लाह अनुसार ब्राह्मण र उनकी पत्नीले पाँच दिनसम्म परमा एकादशीको व्रत बसे। व्रत पूरा भएपछि ब्राह्मणकी पत्नीले आफ्नो घरमा एक राजकुमार आएको देखिन्।

भगवान ब्रह्माको प्रेरणाले राजकुमारले त्यस दम्पतीलाई आरामदायी जीवनका लागि आवश्यक सबै सुविधाहरू भएको एउटा सुसज्जित घर प्रदान गरे। त्यसपछि उनले उनीहरूको जीविकोपार्जनका लागि एउटा गाउँ दान दिए। यस उदारताको परिणामस्वरुप ब्राह्मण र उनकी पत्नीले आफ्नो जीवनमा अनन्त सुख भोग गरे र अन्ततः स्वर्ग प्रस्थान गरे।

भगवान कृष्णले भन्नुभयो - हे अर्जुन! परमा एकादशीको व्रत बस्ने व्यक्तिले सबै तीर्थ, यज्ञ र यस्तै कार्यहरूको पुण्य प्राप्त गर्दछ। जसरी दुई खुट्टे प्राणीहरूमा ब्राह्मण सर्वश्रेष्ठ छन्, चार खुट्टे प्राणीहरूमा गाई पूजनीय छिन् र देवताहरूमा इन्द्र श्रेष्ठ छन्, त्यसैगरी महिनाहरूमा अधिक मास (लौन्द महिना) उत्तम छ। यस महिनामा पंचरात्रि व्रत अत्यन्त फलदायी हुन्छ। पद्मिनी र परमा एकादशीका व्रतहरू पनि धेरै लाभदायक मानिन्छन्। यी व्रतहरू बस्नाले सबै पापहरू नष्ट हुन्छन्। त्यसैले गरिब व्यक्तिले पनि कम्तिमा एउटा व्रत पक्कै बस्नुपर्छ। जसले अधिक मासमा स्नान गर्दैनन् र एकादशीको व्रत बस्न बेवास्ता गर्छन्, उनीलाई आत्महत्याको पाप लाग्छ। यो मानव जन्म ठुलो पुण्यले प्राप्त हुन्छ; त्यसैले एकादशीको व्रत पक्कै बस्नुपर्छ।

हे कुन्तीपुत्र अर्जुन! तिमीले जे सोधेका थियौ, मैले सबै कुरा विस्तारमा वर्णन गरें। अब यी व्रतहरू भक्तिपूर्वक बस। जसले अधिक मास (लौन्द महिना) मा परमा एकादशीको व्रत बस्छन्, उनीहरू स्वर्ग जानेछन्, देवराज इन्द्र जस्तै सुख भोग गर्नेछन् र तीनै लोकमा पूजित हुनेछन्।"

संक्षिप्त सार (कथा-सार)

भगवानले ब्राह्मण, ऋषि र गुणवान व्यक्तिहरूको सम्मान गर्नेहरूलाई पक्कै पनि कृपा प्रदान गर्नुहुन्छ। धन (श्री लक्ष्मी) प्राप्त गर्न केवल इच्छा गरेर हुँदैन; यसका लागि लगनशील प्रयास आवश्यक छ। जब निष्कपटता र दृढ संकल्पका साथ प्रयास गरिन्छ, तब भगवानको कृपाले त्यसको फल पक्कै प्राप्त हुन्छ।