प्रबोधिनी एकादशी व्रत कथा

भगवान कृष्णले भन्नुभयो - "हे अर्जुन! तिमी मेरो अत्यन्त प्रिय मित्र हौ। हे पार्थ! अब म तिमीलाई प्रबोधिनी एकादशीको कथा सुनाउँछु, जसले पाप नष्ट गर्छ र पुण्य तथा मुक्ति प्रदान गर्छ। श्रद्धाका साथ सुन -

यस सन्दर्भमा म नारद र भगवान ब्रह्माबीच भएको कुराकानी सुनाउँछु। एक पटक नारदजीले ब्रह्माजीलाई सोध्नुभयो - "हे पिता! प्रबोधिनी एकादशीको व्रत बस्नाले के फल प्राप्त हुन्छ? कृपया यसको विधि विस्तारमा बताउनुहोस्।"

ब्रह्माजीले भन्नुभयो - "हे छोरा! कार्तिक महिनाको शुक्ल पक्षमा पर्ने प्रबोधिनी एकादशीको व्रतको फल एक हजार अश्वमेध यज्ञ र सय राजसूय यज्ञबाट प्राप्त हुने पुण्य बराबर हुन्छ।"

नारदजीले सोध्नुभयो - "हे पिता! साँझमा एक छाक खाने, रातमा खाने र दिनभर व्रत बस्नेका के कस्ता फलहरू हुन्छन्? कृपया विस्तारमा बताउनुहोस्।"

ब्रह्माजीले भन्नुभयो - "हे नारद! साँझमा एक छाक खानाले दुई जन्मका पापहरू मेटिन सक्छन् भने दिनभर व्रत बस्नाले सात जन्मका पापहरू नष्ट हुन सक्छन्। तीनै लोकमा प्राप्त गर्न कठिन कुरा पनि प्रबोधिनी एकादशीको व्रत बसेर सजिलै प्राप्त गर्न सकिन्छ। यो व्रतमा ठुला भन्दा ठुला पापहरू पनि तुरुन्तै नष्ट गर्ने शक्ति छ। प्रबोधिनी एकादशीको व्रत बस्नाले पूर्वजन्मका धेरै पापकर्महरू एकै क्षणमा समाप्त हुन सक्छन्।

जसले आफ्नो स्वभाव अनुसार र सही विधि पालना गरी प्रबोधिनी एकादशीको व्रत बस्छन्, उनीहरूले पूर्ण फल प्राप्त गर्नेछन्।

हे छोरा! यस दिन श्रद्धाका साथ थोरै मात्र पनि पुण्य कार्य गर्नेहरूको पुण्य पहाड जस्तै अटल हुन्छ।

जसले आफ्नो हृदयमा प्रबोधिनी एकादशीको व्रत बस्ने इच्छा मात्र पनि गर्छन्, उनीहरूको सय जन्मदेखि सञ्चित पापहरू मेटिनेछन्।

जसले प्रबोधिनी एकादशीमा रातभर जाग्राम बस्छन्, उनीहरूका अघिल्ला र पछिल्ला दस पुस्ताले विष्णु लोकमा वास पाउनेछन्। यसबाहेक, नरकमा धेरै कष्ट भोगिरहेका उनीहरूका पितृहरूले पनि विष्णु लोक प्राप्त गर्नेछन् र सुख भोग्नेछन्।

हे नारद! प्रबोधिनी एकादशीको अवसरमा रातभर जाग्राम बस्नाले ब्रह्महत्या जस्ता घोर पापहरू पनि माफ हुन्छन्। प्रबोधिनी एकादशीमा जाग्राम बस्नुको फल अश्वमेध जस्ता यज्ञहरूबाट प्राप्त हुने फल भन्दा पनि ठुलो हुन्छ।

सबै तीर्थहरूको भ्रमण र गाई, सुन, भूमि र अन्य दानहरूबाट प्राप्त हुने फल प्रबोधिनीमा जाग्राम बस्दा प्राप्त हुने फल बराबर हुन्छ।

मेरो छोरा, यस संसारमा त्यस व्यक्तिको जीवन साँच्चै सफल हुन्छ जसले प्रबोधिनी एकादशीको व्रत बसेर आफ्नो वंशलाई शुद्ध पार्छ। संसारका सबै तीर्थहरू र आशा गर्न सकिने सबै तीर्थहरू प्रबोधिनी एकादशीको व्रत बस्नेको घरमा वास गर्छन्।

कार्तिक महिनामा अन्य सबै कामहरू छोडेर भगवान श्रीहरिलाई प्रसन्न पार्न प्रबोधिनी एकादशीको व्रत पक्कै बस्नुपर्छ। जसले यो एकादशीको व्रत बस्छन्, उनीहरू धनी हुनेछन्, योगीको दर्जा पाउनेछन्, तपस्वीको रूपमा जीवन बिताउनेछन् र आफ्ना इन्द्रियहरूमापि विजय प्राप्त गर्नेछन्। यो व्रत नारद र भगवान विष्णुले धेरै महत्त्वपूर्ण मानेका छन्। यस व्रतको फलस्वरुप मानिस जन्म र मृत्युको चक्रबाट मुक्त हुन सक्छ।

यस एकादशी व्रतको पालना गर्नाले शारीरिक, वाचिक र मानसिक - तीनै प्रकारका पापहरू कम हुन्छन्। भगवान विष्णुको प्राप्तिका लागि यस एकादशीमा दान, तपस्या, हवन, यज्ञ र अन्य पुण्य कार्यहरू गर्नेहरूले असीमित आशीर्वाद प्राप्त गर्नेछन्।

प्रबोधिनी एकादशीका दिन भगवान श्रीहरिको पूजा गर्नाले युवावस्था र वृद्धावस्था दुवैका सबै पापहरू नष्ट हुन्छन्। यस एकादशीको रातमा जाग्राम बस्नुको फल सूर्य ग्रहणको समयमा स्नान गर्दा प्राप्त हुने फल भन्दा हजार गुणा बढी हुन्छ। मानिसले आफ्नो जीवनभर कमाउने पुण्य प्रबोधिनी एकादशीको व्रतबाट प्राप्त हुने पुण्यको तुलनामा नगण्य हुन्छ। यसबाहेक, यस दिन व्रत नबस्नेहरूको सबै पुण्य निरर्थक हुन्छ।

त्यसैले हे छोरा! तिमीले पनि सही विधि अनुसार भगवान विष्णुको पूजा गर्नुपर्छ। जो धर्मात्मा छन् र अरूको अन्न खाँदैनन्, उनीहरूले कार्तिक महिनामा चान्द्रायण व्रतको फल प्राप्त गर्छन्।

कार्तिक महिनामा भगवान दान आदिले भन्दा पनि शास्त्रका कथाहरू सुन्दा बढी प्रसन्न हुनुहुन्छ।

कार्तिक महिनामा भगवानको कथा थोरै मात्र पनि पढ्ने वा सुन्नेहरूले सय गाई दान गरेको फल प्राप्त गर्छन्।"

ब्रह्माजीको कुरा सुनेर नारदजीले भन्नुभयो - "हे पिता! अब मलाई एकादशी व्रतको विधि र कस्तो प्रकारको व्रत बस्दा कस्तो पुण्य प्राप्त हुन्छ बताउनुहोस्। कृपया यो पनि स्पष्ट गरिदिनुहोस्।"

नारदको कुरा सुनेर ब्रह्माजीले भन्नुभयो - "हे छोरा! यस एकादशीमा मानिस ब्रह्म मुहूर्तमा उठ्नुपर्छ। स्नान र अन्य नित्य कर्महरू पूरा गरेपछि व्रतको संकल्प लिनुपर्छ। त्यस समयमा भगवान विष्णुसँग प्रार्थना गर्नुपर्छ - हे प्रभु! आज म अन्न त्याग्नेछु र भोलिपल्ट मात्र भोजन गर्नेछु। त्यसैले कृपया मेरो रक्षा गर्नुहोस्।

यस प्रार्थना पछि भगवानको पूजा गरेर व्रत सुरु गर्नुपर्छ। रात भगवानको नजिकै बसेर गायन, नृत्य, वाद्यवादन र कथा वाचन तथा कीर्तनमा बिताउनुपर्छ।

प्रबोधिनी एकादशीमा कुनै लोभ नगरी धेरै फूल, अगरु, धूप र अन्य अर्पणहरूले भगवानको पूजा गर्नुपर्छ।

शंखको जलले भगवानलाई अर्घ्य दिनुपर्छ। यसको फल तीर्थ दान आदि भन्दा करोडौं गुणा बढी हुन्छ।

जसले अगस्त्यको फूलले भगवानको पूजा गर्छन्, उनीहरूको अगाडि इन्द्रले समेत हात जोड्छन्।

जसले कार्तिक महिनामा बेलपत्रले भगवानको पूजा गर्छन्, उनीहरूले अन्तमा मुक्ति प्राप्त गर्छन्।

जसले कार्तिक महिनामा तुलसीजीले भगवानको पूजा गर्छन्, उनीहरूका दस हजार जन्मका सबै पापहरू नष्ट हुन्छन्।

जसले यस महिनामा श्रीतुलसीजीको दर्शन, स्पर्श, ध्यान, जप, रोपण वा सेवा गर्छन्, उनीहरू हजारौं करोड युगसम्म भगवान विष्णुको धाममा वास गर्छन्।

जसले तुलसीको बोट रोप्छन्, उनीहरूको वंशमा जन्मनेहरू प्रलयको अन्त्यसम्म अर्थात् ब्रह्माण्डको विनाश नभएसम्म विष्णु लोकमा वास गर्छन्।

जसले कदमको फूलले भगवानको पूजा गर्छन्, उनीहरूले यमराजको यातना भोग्नु पर्दैन। सबै इच्छा पूरा गर्ने भगवान विष्णु कदमको फूल पाउँदा धेरै प्रसन्न हुनुहुन्छ। यी फूलहरूले पूजा गर्नु भन्दा ठुलो अर्को केही छैन। जसले भगवानलाई गुलाबको फूल चढाउँछन्, उनीहरूले पक्कै पनि मुक्ति प्राप्त गर्छन्। बकुल र अशोकको फूलले पूजा गर्नाले अनन्त समयसम्म दुःखबाट रक्षा हुन्छ। जब भक्तहरूले सेतो र रातो कनेरको फूलले भगवान विष्णुको पूजा गर्छन्, भगवान उनीहरूसँग धेरै प्रसन्न हुनुहुन्छ। यदि कसैले दूबोले भगवान श्रीहरिको पूजा गर्छ भने, उसले सामान्य पूजा भन्दा सय गुणा बढी फल प्राप्त गर्दछ। शमीको पात चढाउनेहरूलाई यमराजको खतरनाक बाटो पार गर्न सजिलो हुन्छ। अन्तमा, चम्पाको फूलले भगवान विष्णुको पूजा गर्नेहरू जीवन र मृत्युको चक्रबाट मुक्त हुन्छन्।

जसले भगवानलाई सुनौलो केतकीको फूल चढाउँछन्, उनीहरूका अनगिन्ती जन्मका पापहरू नष्ट हुनेछन्। सुगन्धित पहेँलो र रातो कमलले भगवानको पूजा गर्नेहरूले दिव्य धाममा स्थान पाउनेछन्।

यसरी रातमा भगवानको पूजा गरेपछि बिहान निर्मल जल भएको नदीमा स्नान गर्नुपर्छ।

स्नान पछि घर फर्केर भगवानको स्तुति गाउनुपर्छ र उनीको पूजा जारी राख्नुपर्छ। अन्तमा, ब्राह्मणहरूलाई भोजन गराएर उनीहरूलाई आदरपूर्वक र सहर्ष दक्षिणा दिएर बिदाइ गर्नुपर्छ।

त्यसपछि गुरुको पूजा गर्नुपर्छ र ब्राह्मणहरूलाई दक्षिणा दिएर आफ्नो दायित्व पूरा गर्नुपर्छ। रातमा स्नान गर्नेहरूले दही र मह दान गर्नुपर्छ। फल चाहनेहरूले फल दान गर्नुपर्छ। तेलको सट्टा घिउ र घिउको सट्टा दूध दान गर्नुपर्छ। अन्नमा चामललाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

यस व्रतमा जमिनमा सुत्नेहरूले ओछ्यान र अन्य सामग्रीहरू दान गर्नुपर्छ। मौन व्रत बस्नेहरूले सुनसहित तिल दान गर्नुपर्छ। कार्तिक महिनामा जुत्ता वा चप्पल नलगाउनेहरूले जुत्ता चप्पल दान गर्नुपर्छ। यस महिनामा नुन नखानेहरूले चिनी दान गर्नुपर्छ। मन्दिरमा दैनिक दीप बाल्नेहरूले घिउ र बत्ती सहितको सुन वा तामाको दियो दान गर्नुपर्छ।

चतुर्मास व्रतमा कुनै पनि वस्तु त्याग गर्नेहरूले त्यस दिनदेखि सो वस्तुको सेवन पुनः सुरु गर्नुपर्छ।

जसले प्रबोधिनी एकादशीको व्रत विधिपूर्वक बस्छन्, उनीहरूले अनन्त सुख पाउँछन् र अन्ततः स्वर्ग प्राप्त गर्छन्।

जसले कुनै अवरोध बिना चतुर्मास व्रत पूरा गर्छन्, उनीहरूले पुनः जन्म लिनु पर्दैन। यदि कसैको व्रत टुट्यो भने, उनीहरूले फेरि सुरु गर्नुपर्छ। यस एकादशीको माहात्म्य (महिमा) सुन्ने वा पढ्नेहरूले अश्वमेध यज्ञ गरे बराबरको फल प्राप्त गर्नेछन्।

संक्षिप्त सार (कथा-सार)

वैदिक अध्ययन, तपस्या र त्यागको दृष्टिकोणले चतुर्मासका नियमहरू अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छन्। यो अवधि विशेष गरी भगवान श्रीहरिको भक्तिमा डुब्नका लागि शुभ मानिन्छ। गृहस्थहरूले पनि चतुर्मासको समयमा भगवान विष्णुको भक्तिबाट पूर्ण लाभ लिन सक्छन्।