विजया एकादशी व्रत कथा

एकादशीको महिमा सुन्दा अर्जुनले अपार आनन्द महसुस गरिरहेका थिए। जया एकादशीको कथा सुनेपछि अर्जुनले भने - "हे पुण्डरीकाक्ष ! फाल्गुन महिनाको कृष्ण पक्षको एकादशीको नाम के हो र यसको व्रतको नियम के हो? कृपया मलाई यसको बारेमा पनि सविस्तार बताउनुहोस्।"

श्रीकृष्णले भन्नुभयो - "हे अर्जुन ! फाल्गुन महिनाको कृष्ण पक्षमा पर्ने एकादशीको नाम विजया एकादशी हो। यसको व्रतका कारण मानिसले विजयश्री प्राप्त गर्छ। यस विजया एकादशीको महिमा (महात्म्य) सुन्नाले र पढ्नाले सबै पापहरू नष्ट हुन्छन्।"

एकपटक देवर्षि नारदले सृष्टिकर्ता ब्रह्माजीलाई भन्नुभयो - "हे ब्रह्माजी ! कृपया मलाई फाल्गुन महिनाको कृष्ण पक्षको विजया एकादशीको व्रत र यसको विधिको बारेमा बताउनुहोस्।"

देवर्षि नारदको कुरा सुनेपछि ब्रह्माजीले भन्नुभयो - "हे पुत्र ! विजया एकादशीको व्रतले भूत र वर्तमानका पापहरू नष्ट गर्छ। अहिलेसम्म मैले यस एकादशीको नियम र विधि कसैलाई बताएको थिइनँ, तर म तिमीलाई अहिले बताउँछु, विजया एकादशीले यस दिन व्रत बस्ने सबै मानिसहरूलाई विजय प्रदान गर्दछ।"

अब पूर्ण भक्तिका साथ कथा सुन - जब श्रीरामले चौध वर्षको वनवास पाउनुभयो, उहाँ आफ्ना भाइ लक्ष्मण र पत्नी देवी सीताका साथ पञ्चवटीमा बस्न थाल्नुभयो। त्यसै समयमा पापी राक्षस राजा रावणले माता सीताको अपहरण गर्यो।

यस दुःखद घटनाबाट श्रीराम र लक्ष्मणजी अत्यन्तै दुखी हुनुभयो र सीताजीको खोजीमा जंगल-जंगल भड्किन थाल्नुभयो। वनमा भौंतारिँदै गर्दा उहाँहरूले मृत्युशय्यामा रहेका जटायुलाई भेट्नुभयो। जटायुले उहाँलाई माता सीताको अपहरणको सम्पूर्ण कथा सुनाए, भगवान श्रीरामको काखमा अन्तिम सास फेरे र स्वर्ग प्राप्त गरे। पछि, श्रीराम र लक्ष्मणको सुग्रीवजीसँग मित्रता भयो र त्यहाँ उहाँहरूले दुष्ट बालीको वध गर्नुभयो।

श्रीरामका अनन्य भक्त हनुमानजी लंका गएर माता सीताको खोजी गर्नुभयो र श्रीराम र महाराज सुग्रीवबीचको मित्रताको सम्पूर्ण कथा सुनाउनुभयो। हनुमानजी त्यहाँबाट फर्केपछि श्रीरामचन्द्रजीकहाँ आएर अशोक वाटिकामा माता सीतासँग भएको भेटको सम्पूर्ण वृत्तान्त सुनाउनुभयो।

सबै कुरा थाहा पाएपछि श्रीरामचन्द्रजी सुग्रीवको सहमतिमा आफ्नो बाँदर र भालुको सेना लिएर लंकातर्फ प्रस्थान गर्नुभयो। समुद्र किनारमा पुगेपछि श्रीरामले गोहीहरूले भरिएको विशाल समुद्र देख्नुभयो र लक्ष्मणजीलाई भन्नुभयो - "हे लक्ष्मण ! असंख्य गोही र हिंस्रक प्राणीहरूले भरिएको यो विशाल समुद्र हामी कसरी पार गर्नेछौं?"

भगवान श्रीरामको कुरा सुनेर लक्ष्मणजीले भन्नुभयो - "दाजु ! तपाईं पुराण पुरुषोत्तम आदिपुरुष हुनुहुन्छ। तपाईंको अगाडि केही लुकेको छैन। यहाँबाट आधा योजन टाढा कुमारी टापुमा वकदालभ्य मुनिको आश्रम छ। उहाँ धेरै नामका ब्रह्मका ज्ञाता हुनुहुन्छ। उहाँले नै तपाईंको विजयको उपाय बताउन सक्नुहुन्छ।"

आफ्ना भाइ लक्ष्मणजीको कुरा सुनेर श्रीराम वकदालभ्य ऋषिको आश्रममा जानुभयो र उहाँलाई ढोग गरेर एक छेउमा बस्नुभयो।

आफ्नो आश्रममा श्रीरामलाई देखेर महर्षि वकदालभ्यले सोध्नुभयो - "हे श्रीराम ! तपाईंले कुन उद्देश्यले मेरो कुटीलाई पवित्र बनाउनुभयो, कृपया आफ्नो उद्देश्य बताउनुहोस् प्रभु !"

ऋषिको मधुर वाणी सुनेर श्रीरामले भन्नुभयो - "हे ऋषिवर ! म यहाँ आफ्नो सेना लिएर आएको छु र राक्षस राजा रावणलाई जित्ने इच्छाले लंका जाँदैछु। कृपया मलाई समुद्र पार गर्ने कुनै उपाय बताइदिनुहोस्। तपाईंकहाँ आउनुको मेरो उद्देश्य यही हो।"

महर्षि वकदालभ्यले भन्नुभयो- "हे राम ! म तपाईंलाई एउटा धेरै राम्रो व्रत बताउँछु। यो गर्नाले तपाईंले पक्कै पनि विजयश्री प्राप्त गर्नुहुनेछ।"

"मुनिश्रेष्ठ ! यो कस्तो प्रकारको व्रत हो, जुन गर्नाले सबै क्षेत्रमा विजय प्राप्त हुन्छ?" श्रीरामले जिज्ञासाका साथ सोध्नुभयो। यसमा महर्षि वकदालभ्यले भन्नुभयो- "हे श्रीराम ! फाल्गुन महिनाको कृष्ण पक्षको विजया एकादशीको व्रत गर्नाले तपाईंले पक्कै पनि समुद्र पार गर्नुहुनेछ र युद्धमा पनि विजयी हुनुहुनेछ। हे मर्यादा पुरुषोत्तम ! यस व्रतका लागि दशमीको दिन सुन, चाँदी, तामा वा माटोको कलश बनाउनुहोस्। त्यो कलशलाई जलले भर्नुहोस्, त्यसमा पञ्च पल्लव राख्नुहोस् र वेदीमा स्थापना गर्नुहोस्। त्यस कलशको मुनि सताञ्जा अर्थात् सात थरीका मिसाइएका अन्नहरू र माथि जौ राख्नुहोस्। त्यसमा भगवान विष्णुको स्वर्ण मूर्ति स्थापना गर्नुहोस्। एकादशीको दिन स्नान गरेपछि धूप, दीप, नैवेद्य, नरिवल आदिले भगवान श्री हरिको पूजा गर्नुहोस्। त्यो कलशको अगाडि दिनभर भक्तिपूर्वक समय बिताउनुहोस् र रातमा पनि त्यसै गरी बसेर जाग्राम बस्नुहोस्। द्वादशीको दिन नदी वा पोखरीको किनारमा स्नान गरेपछि त्यो कलश ब्राह्मणलाई दान दिनुहोस्। हे दशरथनन्दन ! यदि तपाईंले आफ्ना सेनापतिहरूसँग यो व्रत पालना गर्नुभयो भने विजयश्रीले पक्कै पनि तपाईंलाई रोज्नेछ।" ऋषिको कुरा सुनेपछि श्रीरामचन्द्रजीले विजया एकादशीको व्रत बस्नुभयो र त्यसैको प्रभावले राक्षसहरूमाथि विजय प्राप्त गर्नुभयो।

"हे अर्जुन ! जसले यो व्रत सबै विधि विधानका साथ पूरा गर्छ, ऊ दुवै लोकमा विजयी हुनेछ। ब्रह्माजीले नारदजीलाई भन्नुभएको थियो - जसले यस व्रतको महिमा सुन्छ वा पढ्छ, उसले वाजपेयी यज्ञको फल प्राप्त गर्दछ।"

सारांश (कथा-सार)

कुनै पनि रूपमा भगवान विष्णुको पूजा गर्नाले मानिसका सबै इच्छाहरू पूरा हुन्छन्। यद्यपि श्रीराम स्वयं विष्णुका अवतार हुनुहुन्थ्यो, उहाँले आफ्नो लीलाको माध्यमबाट प्राणीहरूलाई सही मार्ग देखाउन भगवान विष्णुको निमित्त यो व्रत पालना गर्नुभयो। जसले विजयको इच्छा राख्छ, उसले यो व्रत बसेर अनन्त फल प्राप्त गर्न सक्छ।