कोकिला व्रत कथा

धर्मराज युधिष्ठिरले भगवान श्रीकृष्णलाई सोध्नुभयो - "हे भगवान! कृपया कुनै यस्तो व्रतको वर्णन गरिपाऊँ, जसको पालना गर्नाले सौभाग्यवती स्त्रीहरूको आफ्नो पतिप्रतिको प्रेम र सद्भाव सधैँ अटल रहोस्।"

युधिष्ठिरले लोक-कल्याणका लागि सोधेको यस प्रश्नको उत्तर दिँदै भगवान श्रीकृष्णले भन्नुभयो - "हे धर्मराज! यमुनाको पावन तटमा मथुरा नामको एउटा अत्यन्तै दिव्य र सुन्दर नगरी छ। भगवान श्रीरामले आफ्ना भाइ शत्रुघ्नलाई मथुराको राजा बनाउनुभएको थियो। शत्रुघ्नकी पत्नीको नाम कीर्तिमाला थियो। उनी आफ्ना पतिप्रति अत्यन्तै समर्पित थिइन्। एक दिन कीर्तिमालाले आफ्ना कुल-गुरु ऋषि वशिष्ठजीलाई प्रणाम गर्दै भनिन् - 'हे मुनिश्रेष्ठ! कृपया मलाई कुनै यस्तो व्रत बताउनुहोस्, जसले गर्दा मेरो अखण्ड सौभाग्य वृद्धि होस्।'"

वशिष्ठजीले भन्नुभयो - 'हे पुत्री कीर्तिमाला! म एउटा अत्यन्तै महत्वपूर्ण व्रतको वर्णन गर्छु, ध्यान दिएर सुन। कल्याण चाहने स्त्रीले असार (आषाढ) महिनाको पूर्णिमा तिथिको साँझमा यस्तो संकल्प गर्नुपर्छ कि - "पूरा साउन (श्रावण) महिनाभरि म दैनिक स्नान गर्नेछु, राती मात्र भोजन गर्नेछु र भुइँमा सुत्नेछु।" त्यसपछि भोलिपल्ट बिहानै पूजाका सामग्रीहरू लिएर नदी वा सरोवरमा जानुपर्छ। त्यहाँ दाँत माँझेपछि, सुरुका आठ दिनसम्म सुगन्धित द्रव्य, तिल र अमलाको लेप लगाएर विधिपूर्वक स्नान गर्नुपर्छ। त्यसपछि अर्को आठ दिनसम्म सर्वौषधि (जसमा कुट, जटामान्सी, बेसार, शिलाजित, चन्दन, वच, चम्पक आदि १० प्रकारका औषधिहरू मिसाइएको हुन्छ) को लेप लगाएर स्नान गर्नुपर्छ। त्यसपछिका आठ दिनसम्म वच (बोझो) को लेप लगाएर स्नान गर्नुपर्छ। अन्तिम ६ दिन भने तिल-अमलाको धुलो र सर्वौषधिको जलले स्नान गर्नुपर्छ।

भविष्य पुराणमा बताइएको यस विधि अनुसार स्नान गरिसकेपछि भगवान सूर्यको ध्यान गर्नुपर्छ। ध्यानपछि तिलको धुलोबाट एउटा कोकिला (कोइली) चराको आकृति बनाउनुपर्छ। त्यसपछि त्यसलाई रातो चन्दन, चम्पाको फूल, धूप, दीप, नैवेद्य, तिल, अक्षता र दुबो आदिले पूजा गर्नुपर्छ। तिल र चामलको नैवेद्य अर्पण गर्नुपर्छ। पूजापछि यो मन्त्रले प्रार्थना गर्नुपर्छ -

तिलसहे तिलसौख्ये तिलवर्णे तिलप्रिये। सौभाग्यद्रव्यपुत्रांश्च देहि मे कोकिला नमः॥

अर्थात् - 'हे तिल सहन गर्ने कोकिला देवी! तपाईं तिल जस्तै कालो वर्णकी हुनुहुन्छ। तपाईं तिलबाट सुख प्राप्त गर्नुहुन्छ र तिल तपाईंलाई अत्यन्तै प्रिय छ। मलाई सौभाग्य, धन र पुत्रको सुख प्रदान गर्नुहोस्। तपाईंलाई नमस्कार छ।'

यसरी पूजा सम्पन्न गरेपछि घर आएर भोजन गर्नुपर्छ। एक महिनासम्म यसरी व्रत बसेपछि अन्त्यमा तिलको धुलोबाट कोइली बनाएर, त्यसमा रत्न जस्ता आँखा र सुनका पखेटाहरू राखेर, वस्त्र र आभूषणले सजाई तामाको भाँडामा राख्नुपर्छ। त्यसपछि त्यसलाई वस्त्र, धान्य, सख्खर र दक्षिणासहित सासू, ससुरा, ज्योतिषी, पुरोहित वा कुनै ब्राह्मणलाई दान दिनुपर्छ। जुन स्त्रीले यस विधिले श्रद्धापूर्वक कोकिला व्रत बस्छिन्, उनी सात जन्मसम्म अखण्ड सौभाग्यवती रहन्छिन् र यस लोकमा पतिसुख भोगेर अन्त्यमा दिव्य विमानमा चढेर गौरी-लोक (माता पार्वतीको लोक) प्रस्थान गर्छिन्।

ऋषि वशिष्ठको मुखबाट यो विधिको वर्णन सुनेपछि कीर्तिमालाले उहाँको निर्देशन अनुसार कोकिला व्रतको पालना गरिन्। व्रतको फलस्वरूप उनले अखण्ड सौभाग्य, पुत्र र सुख-समृद्धि प्राप्त गरिन् र शत्रुघ्नजीको विशेष स्नेह र प्रेम पनि पाइन्। अरु जुन सुकै स्त्रीहरूले पनि यस व्रतलाई श्रद्धा र भक्तिपूर्वक पालना गर्छन्, उनीहरूले माता गौरीको कृपाले सुख-सौभाग्य प्राप्त गर्छन्।' यस प्रकार भविष्य पुराणमा वर्णित कोकिला व्रत सम्पन्न हुन्छ।

॥ इति श्री कोकिला व्रत कथा समाप्त ॥