शनि प्रदोष व्रत कथा

गर्गाचार्यले भन्नुभयो - "हे महामते! हजुरले भगवान शिवलाई प्रसन्न पार्नका लागि सबै प्रदोष व्रतहरूको वर्णन गर्नुभयो। अब कृपया शनि प्रदोष व्रतको महिमा वर्णन गरिदिनुहोस्।"

सूतजीले भन्नुभयो - "हे ऋषिवर! पक्कै पनि हजुरको भगवान शिव र माता पार्वतीको चरणकमलमा अनुपम प्रेम छ। त्यसैले, म हजुरको अगाडि शनि त्रयोदशी व्रतको विधि वर्णन गर्छु, ध्यान दिएर सुन्नुहोस्।

प्राचीन कथा अनुसार, एउटा गाउँमा एक गरिब ब्राह्मण आफ्नी पत्नीका साथ बस्दथे। एक दिन आफ्नो गरिबी र दुःखबाट व्याकुल भएर ब्राह्मणकी पत्नी ऋषि शाण्डिल्यकहाँ पुगिन् र उनलाई ढोग गर्दै भनिन् - 'हे मुनिराज! म धेरै दुःखी छु, मेरा दुवै छोराहरू हजुरको शरणमा छन्। मेरो जेठो छोराको नाम धर्म हो जो एक राजकुमार हो र कान्छो छोराको नाम शुचिव्रत हो। हाम्रो जीवनमा चरम गरिबी छ। हामी विभिन्न प्रकारका कष्टहरूले घेरिएका छौँ। हे ऋषिवर! हजुरले मात्र हाम्रो दुःख र कष्ट हटाउन सक्नुहुन्छ। कृपया हामीलाई राम्रो जीवन प्राप्त गर्ने कुनै उपाय देखाइदिनुहोस्।'

ती महिलाको करुण पुकार सुनेर ऋषि शाण्डिल्यले भन्नुभयो - 'हे पुत्री! तिम्रो दुःख हटाउनका लागि तिमीले श्रद्धाका साथ भगवान शिवको प्रदोष व्रत बस्नुपर्छ।' ब्राह्मणकी पत्नीले आफ्ना छोराहरूसहित प्रदोष व्रत बस्ने निर्णय गरिन्। केही समयपछि प्रदोषको दिन आयो, तब उनीहरू तीनैजनाले व्रत बस्ने संकल्प गरे। एक दिन शुचिव्रत एउटा पोखरीमा स्नान गर्न गए र बाटोमा धनले भरिएको एउटा सुनको घैँटो फेला पारे। उनले त्यो घैँटो घरमा ल्याए र आफ्नी आमालाई भने - 'आमा! हेर्नुहोस्, मैले बाटोमा यो धन फेला पारेँ।' आमाले त्यो धन देखेर भगवान शिवको महिमाको प्रशंसा गरिन्। आमाले राजकुमार धर्मलाई बोलाएर भनिन् - 'छोरा! भगवान शिवको कृपाले तिम्रो भाइले बाटोमा यो धन फेला पारेको छ, त्यसैले यसलाई भगवानको प्रसाद मानेर तिमीहरू दुवैले आधा-आधा बाँड।'

आमाको कुरा सुनेर राजकुमार धर्मले श्री शिव-पार्वतीको स्मरण गर्दै भने - 'आमा! यो धन हजुरको छोराकै हो, यसमा मेरो कुनै अधिकार छैन। जब भगवान शिव र माता पार्वतीले मलाई केही दिनुहुन्छ, म त्यसलाई स्वीकार गर्नेछु।' यति भनेर ती राजकुमार सधैँ झैँ आफ्नो शिव-आराधनामै लीन भए।

एक दिन दुवै दाजुभाइ प्रदेशमा घुमिरहेका थिए। बाटोमा उनीहरूले धेरै गन्धर्व कन्याहरू खेलिरहेको देखे। उनीहरूलाई देखेर शुचिव्रत केटीहरूतिर गएनन् र त्यहीँ बसे। तर राजकुमार धर्म एक्लै ती गन्धर्व कन्याहरूका बीचमा पुगे। तीमध्ये एकजना अत्यन्तै सुन्दरी गन्धर्व कन्या राजकुमारको रूपबाट मोहित भइन् र उनको नजिकै गएर आफ्ना साथीहरूलाई भनिन् - 'ए साथीहरू! यस वनको नजिकै अर्को एउटा वन छ जसमा विभिन्न प्रकारका सुन्दर फूलहरू फुलेका छन्, त्यो दृश्य निकै मनमोहक छ, तिमीहरू सबै गएर त्यसको सुन्दरताको आनन्द लेऊ, मेरो खुट्टा निकै दुखिरहेको छ, म यहाँ एकछिन आराम गर्नेछु।'

यो सुनेर सबै साथीहरू त्यस वनतर्फ लागे र ती एक्ली गन्धर्व कन्याले ती राजकुमारलाई हेर्न थालिन्। राजकुमार पनि ती युवतीको रूपबाट मन्त्रमुग्ध भएर उनलाई हेर्न थाले। युवतिले उनलाई सोधिन् - 'तिमी को हौ? तिम्रो नाम के हो? तिमी कसको छोरा हौ र कहाँ बस्छौ?'

राजकुमारले भने - 'म विदर्भ राजाको छोरा हुँ, तिमी पनि आफ्नो परिचय देऊ।' युवतिले भनिन् - 'म बिद्रविक गन्धर्वकी छोरी हुँ, मेरो नाम अंशुमती हो। मैले तिम्रो इच्छा बुझिसकेकी छु। तिम्रो हृदय मप्रति मोहित भएको छ। विधाताले नै हामी दुवैको मिलनको व्यवस्था गरिदिएका हुन्।' यति भनेर ती गन्धर्व कन्याले आफ्नो मोतीको माला राजकुमारलाई लगाइदिइन्।

राजकुमारले हिचकिचाउँदै भने - 'प्रिये! म तिम्रो प्रेम प्रस्ताव स्वीकार गर्छु, तर म अत्यन्तै गरिबीमा जीवन बिताइरहेको छु।' यो सुन्ने बित्तिकै ती युवतिले भनिन् - 'प्रिय! चिन्ता नगर्नुहोस्, मलाई तिम्रो समस्याको समाधान थाहा छ, तिमी अहिले घर जाऊ, छिट्टै तिम्रा कष्टहरू समाप्त हुनेछन्।'

यति भनेर ती युवति आफ्ना साथीहरूकहाँ गइन्। त्यसपछि राजकुमार पनि घर आए र यो सबै कुरा आफ्नो भाइ शुचिव्रतलाई सुनाए। यस घटनाको तेस्रो दिन राजकुमार धर्म आफ्ना भाइ शुचिव्रतका साथ फेरि त्यही वनमा पुगे। केही समयपछि गन्धर्वराज आफ्नी छोरीका साथ त्यहाँ आइपुगे।

गन्धर्वराजले भने - 'म कैलाश पर्वतमा भगवान शिवको दर्शन गर्न गएको थिएँ। शिवजीले मलाई भन्नुभयो कि, हे गन्धर्वराज! धर्मगुप्त नामका एक राजकुमार छन् जो अहिले अत्यन्तै गरिब र दुःखी भएका छन्, उनका शत्रुहरूले उनलाई राज्यबाट निकालिदिएका छन्। उनी मेरा अनन्य भक्त हुन्, तिमीले उनलाई फेरि राज्य प्राप्त गर्न सहयोग गर। त्यसैले, भोलेनाथको आज्ञाले म यहाँ उपस्थित भएको छु। मैले आफ्नी छोरीलाई पनि ल्याएको छु, उनी तिमीसँग विवाह गर्न इच्छुक छिन्। तिमी उनलाई स्वीकार गर, म तिमीलाई फेरि सिंहासनमा स्थापित हुन सहयोग गर्नेछु।'

त्यसपछि, राजकुमार धर्मगुप्तले ती गन्धर्व कन्यासाग विवाह गरे। गन्धर्वराजले छोरीको विवाहमा अमूल्य धन आदि दिए, जुन पाएर राजकुमार धर्म अत्यन्तै प्रसन्न भए। त्यसपछि, आफ्ना ससुराको सहयोगले उनले आफ्नो राज्य पनि फिर्ता पाए र प्रसन्नतापूर्वक राज्य गर्दै राम्रो जीवन बिताउन थाले। राजकुमारले ब्राह्मणको छोरालाई आफ्नो प्रधानमन्त्री बनाए।

जसरी ब्राह्मण महिलाले प्रदोष व्रतको पालना गर्नाले राजकुमार र ब्राह्मण छोराको समय बदलियो, त्यसरी नै भगवान शिवले आफ्ना अन्य भक्तहरूलाई पनि सुख र समृद्धि प्रदान गर्नुहुन्छ। त्यसैले सृष्टिमा प्रदोष व्रतको ठूलो महिमा छ।

॥ यसरी श्री शनि प्रदोष व्रत कथा समाप्त हुन्छ ॥