एकदन्त सङ्कष्टी व्रत कथा

विभिन्न संकष्टी व्रत कथाहरूको वर्णनका क्रममा माता पार्वती ले भगवान गणेश लाई सोध्नुभयो - "हे छोरा! जेठ महिनाको कृष्ण चतुर्थी (अमान्त बैशाख महिना) को अवसरमा कसरी पूजा गर्नुपर्छ? यस महिनाको लागि भगवान गणेशको नाम के हो? यस व्रतमा भोजनको रूपमा के ग्रहण गर्नुपर्छ? कृपया विस्तृत रूपमा विधान बताइदिनुहोस्।"

भगवान गणेश ले भन्नुभयो - "हे माता! जेठ कृष्ण चतुर्थीले सौभाग्य र दाम्पत्य सुख प्रदान गर्दछ। यस चतुर्थीमा पूर्ण भक्तिले एकदन्त नामका गणेशको पूजा गर्नुपर्छ। यस व्रतको समयमा शुद्ध घिउमा बनाइएका हलुवा, लड्डु र पुरीहरू भगवान गणेशलाई अर्पण गर्नुपर्छ। ब्राह्मणहरूलाई भोजन गराएपछि मात्र आफूले भोजन गर्नुपर्छ। हे माता! म यस संकष्टीसँग सम्बन्धित एउटा प्राचीन कथा र यसको विधि सुनाउनेछु, कृपया श्रद्धापूर्वक सुन्नुहोस् -

सत्ययुगमा पृथु नामका एक धर्मात्मा राजाले राज्य गर्दथे। उनको राज्यमा दयदेव नामका एक ज्ञानी ब्राह्मण बस्दथे, जो वेदमा पारङ्गत थिए। दयदेवका चार छोराहरू थिए जो आफ्ना बाबु जस्तै वैदिक ज्ञानमा निपुण थिए। समय बित्दै जाङ्दा, दयदेवले आफ्ना सबै छोराहरूको विवाह पूर्ण वैदिक विधि अनुसार सम्पन्न गरिदिए।

विवाह सम्पन्न भएको केही समयपछि, एक दिन ब्राह्मणकी जेठी बुहारीले आफ्नी सासूसँग निवेदन गरिन् - 'हे आमा! बाल्यकालदेखि नै मैले संकट नाशन गणेश चतुर्थी व्रत बस्दै आएकी छु। मेरो माइतीमा म यो शुभ व्रत पूर्ण विधिपूर्वक गर्ने गर्थें। त्यसैले, हे आदरणीय आमा! कृपया मलाई यहाँ पनि यो अत्यन्त लाभदायक व्रत बस्ने अनुमति दिनुहोस्।'

बुहारीको कुरा सुनेर ससुराले भने - 'हे बुहारी! तिमी सबै बुहारीहरूमध्ये जेठी हौ। तिम्रो जीवनमा कुनै कष्ट छैन, न त तिमी कुनै तपस्वी वा भिक्षु नै हौ। त्यसो भए तिमी किन यो व्रत बस्न यति उत्सुक छौ? हे छोरी! तिम्रो यो उमेर जीवनको आनन्द लिने हो; यो तिम्रो लागि सुख र विलासको समय हो। तिमी किन व्यर्थमा यो व्रत बस्न चाहन्छौ? र आखिर यी गणेशजी को हुन् र?' यो सुनेर बुहारी मौन बसिन् र शान्तिपूर्वक र नियमित रूपमा व्रत बस्न जारी राखिन्।

समय बित्दै जाङ्दा, जेठी बुहारी गर्भवती भइन् र अन्ततः उनले एउटा सुन्दर सन्तानलाई जन्म दिइन्। बच्चाको जन्मपछि उनकी सासूले लगातार उनको व्रतको विरोध गरिरहिन् र उनलाई व्रत छोड्न दबाब दिइन्। अन्ततः, सासूको विरोधका कारण जेठी बुहारीले संकष्टी व्रत छोडिन्, जसले गर्दा भगवान गणेश क्रोधित हुनुभयो।

त्यसपछि, जेठी बुहारीका छोरा किशोरावस्थामा पुगे र उनको विवाह एक योग्य केटीसँग तय गरियो। विवाहको दिन, भगवान गणेशले बेहुलालाई अपहरण गर्नुभयो। विवाह स्थलमा कोलाहल मच्चियो र सबै आफन्त र पाहुनाहरू अन्योलमा परे कि बेहुला कहाँ गए र कसले उनलाई अपहरण गर्‍यो?

आफ्नो छोरा बेपत्ता भएको खबर पाउने बित्तिकै जेठी बुहारीले आफ्ना ससुरासँग विलाप गर्दै भनिन् - 'हे बुबा! तपाईं र आमाले मलाई गणेश चतुर्थी व्रत छोड्न बाध्य पार्नुभयो र त्यसको फलस्वरुप मेरो छोरा बेपत्ता भएको छ।' यो सुनेर दयदेवको हृदय अत्यन्त दुखी भयो। बेपत्ता भएका छोराकी हुनेवाला पत्नी पनि यो सुनेर विचलित भइन् र आफ्ना नवविवाहित पतिको भलाइका लागि हरेक महिना श्रद्धापूर्वक संकट नाशन गणेश चतुर्थी व्रत बस्न थालिन्।

त्यसपछि, एक दुब्लो तर ज्ञानी ब्राह्मण भिक्षा माग्दै जेठी बुहारीको बुहारीको दैलोमा आइपुगे। उनले भने - 'हे छोरी! कृपया मेरो भोक मेटाउन मलाई केही भोजन दिनुहोस्।' बुहारीले ब्राह्मणको पूजा गरिन्, उनलाई आसन दिइन्, उत्तम भोजन गराइन् र उनलाई वस्त्र र दान दिइन्।

केटीको सेवा र आतिथ्यबाट ब्राह्मणको हृदय प्रसन्न भयो र उनले भने - 'हे भाग्यवती! म तिम्रो ब्राह्मणप्रतिको भक्ति र आतिथ्यबाट गहिरो रूपमा प्रसन्न छु। तिमी जे चाहन्छौ वरदान माग; म भगवान गणेश हुँ, जो तिम्रो अटुट विश्वास र भक्तिका कारण ब्राह्मणको भेषमा यहाँ आएको छु। तिमीले इमानदारीका साथ चतुर्थी व्रत बसेकी छौ, र म पक्कै पनि तिम्रा सबै इच्छाहरू पूरा गर्नेछु।'

ब्राह्मणको भेषमा भगवान गणेशलाई देखेर केटी धेरै प्रसन्न भइन् र हात जोडेर प्रार्थना गरिन् - 'हे विघ्नहर्ता गणपति! यदि तपाईं प्रसन्न हुनुहुन्छ भने, कृपया मेरो पतिको उपस्थिति मलाई प्रदान गर्नुहोस्।' उनको कुरा सुनेर भगवान गणेशले भन्नुभयो - 'हे युवती! तिम्रो जे इच्छा छ, त्यस्तै हुनेछ। तिमीले चाँडै आफ्ना पतिलाई भेट्नेछौ।' यो वरदान दिएर भगवान गणेश त्यहाँबाट अन्तर्ध्यान हुनुभयो।

त्यही समयमा, सोमशर्मा नामका एक ब्राह्मणले जङ्गलमा ती युवतीका पतिलाई भेट्टाए र उनलाई सहरमा फर्काएर ल्याए। पूरै सहर हर्ष र उत्सवले भरियो। आफ्नो नातिलाई सुरक्षित देखेर ब्राह्मण दयदेव हर्षले गद्गद भए। छोराकी आमा पनि आफ्नो छोरालाई देखेर धेरै प्रसन्न भइन् र उनलाई अङ्गालो हाल्दै भनिन् - 'यो सबै भगवान गणेशको कृपाले गर्दा हो कि मैले मेरो हराएको छोरा फिर्ता पाएँ।' त्यसपछि आमाले आफ्नो छोरालाई विभिन्न नयाँ लुगा र गहनाहरूले सजाइन्।

कृतज्ञताले भरिएका दयदेवले सोमशर्मालाई ढोग गरे र भने - 'हे पूजणीय ब्राह्मण! तपाईंको कृपाले मैले मेरो अपहृत नाति फिर्ता पाएको छु। तपाईंले हाम्रो परिवारमा ठूलो करुणा देखाउनुभएको छ।' त्यसपछि उनले सोमशर्मालाई उत्तम भोजन गराए, वस्त्र दिए र गाई दान (गोदान) गरे। त्यसपछि, नयाँ विवाह मण्डप निर्माण गरियो र विवाह समारोह पूर्ण विधि र परम्परा अनुसार सम्पन्न भयो। यस घटनाले सहरका सबै बासिन्दाहरूमा धेरै हर्ष ल्यायो। ती भाग्यमानी युवती पनि आफ्ना पतिसँग पुनर्मिलन हुँदा धेरै प्रसन्न भइन्।

जेठ कृष्ण पक्ष चतुर्थीले प्राणीका सबै इच्छाहरू पूरा गर्दछ। यस शुभ अवसरमा सबै पुरुष र महिलाहरूले गणेशजीको पूजा गर्नुपर्छ। हे माता! जसले यो व्रत बस्छ र पहिले वर्णन गरिए अनुसार भक्तिले पूजा गर्छ, उसको सबै इच्छा पूरा हुनेछ।"

भगवान श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ - "हे धर्मराज युधिष्ठिर! यो भगवान गणेशको शुभ व्रतको महिमा हो। हे राजन्! आफ्ना शत्रुहरूको नाश गर्न तपाईंले पनि यो व्रत बस्नुपर्छ।"

॥इति श्री एकदन्त संकष्टी चतुर्थी कथा सम्पूर्णः॥