वरलक्ष्मी व्रत कथा

प्राचीन समयको प्रसङ्ग हो, एक पटक भगवान शिव कैलाश पर्वतको शिखरमा माता पार्वतीसँग पासा (चौसर) खेलिरहनुभएको थियो। त्यसै समयमा भगवान शिव र माता पार्वतीका बीचमा कसले जित्यो भन्ने विषयमा विवाद भयो। दुवैले आफूलाई विजयी सिद्ध गरिरहनुभएको थियो। दुवैले त्यहाँ उपस्थित चित्रनेमिलाई विजेताको नाम सोध्नुभयो। चित्रनेमि भगवान शिवका भक्त थिए। त्यसैले, उनले झूटो बोले र भगवान शिव विजयी भएको बताए। चित्रनेमिको झूटो वचन सुनेर देवी पार्वती अत्यन्त क्रुद्ध हुनुभयो र उनलाई श्राप दिँदै भन्नुभयो - "हे झूट बोल्ने अधर्मी! तैँले मेरो अगाडि झूट बोलेर मेरो अपमान र अधार्मिक आचरण गरिस्, त्यसैले तँ कुष्ठ रोगले ग्रस्त हो." माता पार्वतीको श्रापबाट चित्रनेमि अत्यन्त चकित र भयभीत भए र क्षमाको याचना गर्न लागे।

त्यसपछि भगवान शिवले भन्नुभयो - "मैले झूटो वचन भन्दा बढी घोर र विकट पाप कतै देखेको र सुनेको छैन। तर यो चित्रनेमि अत्यन्त विद्वान छ, उसले कहिल्यै झूट बोल्दैनथ्यो। त्यसैले हे देवी! यस असहायमाथि कृपा दृष्टि राख्नुहोस्, यसलाई क्षमा गर्नुहोस् र यस शरणागतको उद्धार गर्नुहोस्।"

क्रोध शान्त भएपछि माता पार्वतीले दया गर्दै चित्रनेमिलाई श्राप मुक्त हुने मार्ग बताउँदै भन्नुभयो - "जब सुन्दर सरोवरमा अप्सराहरूले पवित्र व्रत गर्नेछन् र एकाग्रताका साथ तिमीलाई सबै कुरा बताउनेछन्, त्यस समयमा तिमी श्राप मुक्त हुनेछौ।" देवी पार्वतीले यति भनेपछि चित्रनेमि कैलाशबाट तल खसे र सरोवरको नजिक कुष्ठरोगी भएर जीवन बिताउन थाले।

सरोवरको छेउमा उनले अप्सराहरूलाई पूजा-अर्चना गरिरहेको देखे। ती अप्सराहरूलाई प्रणाम गर्दै चित्रनेमिले सोधे - "हे महाभागहरू! तपाईंहरू कसको पूजन गर्दै हुनुहुन्छ र तपाईंहरूको के मनोकामना छ? कृपया मलाई कुनै यस्तो साधना बताउनुहोस् जसको फल मैले यस लोक र परलोकमा पनि प्राप्त गर्न सकूँ। कृपया कुनै यस्तो व्रतको वर्णन गर्नुहोस् जसको पालना गर्नाले म माता पार्वतीको त्यस श्रापबाट मुक्त हुन सकूँ जसले मलाई लामो समयदेखि कष्ट दिइरहेको छ।"

तीमध्ये एक अप्सराले भनिन् - "यो सबै कामनाहरूको सिद्धि गर्ने र सुख-समृद्धि प्रदान गर्ने श्री वरलक्ष्मी व्रत हो। तिमी पनि यस सर्वोत्तम व्रतको पालन गर। जुन समयमा साउन (श्रावण) महिनामा सूर्यदेव कर्कट राशिमा स्थित हुन्छन्, त्यसै समयमा गङ्गा र यमुनाको संगम वा तुङ्गभद्रा नदीको तटमा श्रावण शुक्ल पक्षको शुक्रबारका दिन सबै संयमी पुरुष र स्त्रीहरूले देवी महालक्ष्मीको व्रत गर्नुपर्छ।

यो व्रत गर्नका लागि माता लक्ष्मीको चतुर्भुजी स्वर्ण प्रतिमा निर्माण गराउनुपर्छ र रङ्गोली तथा तोरण आदिले घरलाई सुसज्जित गर्नुपर्छ। घरको पूर्व भागमा, विशेषगरी ईशान कोणमा एक प्रस्थ (लगभग ४०० ग्राम) चामल जमिनमा राख्नुपर्छ। कमलको आकारमा तीर्थको जलले भरिएको एउटा कलश स्थापना गर्नुपर्छ। त्यसमा फल राखेर सुन, पित्तल वा तामाको धातु र पञ्च पल्लव (पाँच प्रकारका पात) हालेर वस्त्रले ढाक्नुपर्छ। त्यसपछि विधिपूर्वक प्रतिमालाई कलशमा स्थापित गरेर त्यसको पूजन गर्नुपर्छ। पूजनका लागि शुद्ध स्नान र मन्त्रहरूद्वारा पञ्चामृत स्नान गराउनुपर्छ र देवीसूक्तको पाठ गर्दै अभिषेक गर्नुपर्छ। अष्टगन्ध र पल्लवहरूले पूजन गर्नुपर्छ। पिपल, वर, बेल, आँप, मालती र अनार आदिका २१ वटा पातहरू लिनुपर्छ र अन्य मालती आदि फूलहरू पनि मातालाई अर्पित गर्नुपर्छ। धूप-दीप आदिले कामना पूर्ण गर्ने देवी महालक्ष्मीको पूजन गर्नुपर्छ। विभिन्न प्रकारका व्यञ्जनहरू सहित खीर (पायस) र २१ वटा अपूप (पुआ/सेल) द्वारा नैवेद्य अर्पण गर्नुपर्छ। त्यसपछि मातासँग वर प्राप्तिको प्रार्थना गर्नुपर्छ। देवी सरस्वती र मितभाषिणी देवी शचीको ध्यान गर्दै नृत्य र गायन आदि माध्यमबाट श्री लक्ष्मीजीको प्रार्थना गर्नुपर्छ।"

यसरी व्रत गरेपछि पाँच प्रकारका वायन (भोग) अर्पित गरेर श्रद्धापूर्वक व्रत कथा सुन्नुपर्छ। मौन रहेर पाँच वटा आरतीले माताको पूजन गर्नुपर्छ। यसरी स्वर्गका ती अप्सराहरूले वरलक्ष्मी व्रतको विधानको विस्तृत वर्णन गरे।

व्रत बस्नेले एउटा सुपारी र एउटा पानको पात सावधानीपूर्वक कपडाको टुक्रामा बाँधेर बिहान हेर्नुपर्छ। यदि त्यो राम्ररी रातो भयो भने व्रत पूर्ण भएको मानिन्छ। अप्सराहरूले यो व्रत विधिपूर्वक सम्पन्न गरे। पूजन सकिएपछि अप्सराहरूले चित्रनेमिलाई हेर्दा उनी धूपको धुवाँ र घ्यूको दियोको प्रभावले कुष्ठ रोगबाट मुक्त भइसकेका थिए र सुन जस्तै चमकदार भएका थिए।

चित्रनेमिले ती सबै देवीहरूलाई भने - "म पनि यत्नपूर्वक यो सिद्धिदिने व्रत अवश्य गर्नेछु।" चित्रनेमिले दिव्य वस्त्राभूषणले युक्त देवीको प्रतिमा बनाए र पहिले बताइएको विधि-विधान अनुसार पूजन गरे। बाँसका पात्र, दक्षिणा, फल, अन्न र २१ प्रकारका पकवानहरूले पाँच प्रकारका वायन देवी मातालाई अर्पित गरे। ब्राह्मण, यति, देवी, ब्रह्मचारी र सुवासिनी स्त्रीलाई एक-एक वायन अर्पित गरे। यसरी पूजन गरेर उनी आफ्नो निवास स्थान तर्फ लागे।

भोलिपल्ट बिहान हेर्दा उनले बाँधेको पान र सुपारी रातो भइसकेको थियो। त्यो देखेर चित्रनेमिले भक्तिपूर्वक व्रत गरे। व्रतको फलस्वरूप देवी माताले उनलाई दर्शन दिनुभयो र उनी श्रापमुक्त भए। व्रत सम्पन्न गरेपछि उनी भगवान शिवको अगाडि कैलाश पर्वत पुगे र श्रद्धापूर्वक भगवान शिव र देवी पार्वतीलाई प्रणाम गरे।

देवी पार्वतीले भन्नुभयो - "हे चित्रनेमि! तिमी मेरो पुत्र जस्तै पालनीय र रक्षणीय छौ। यो कुरालाई सत्य मान।" चित्रनेमिले भने - "हे माता! देवी वरलक्ष्मीको कृपाले नै मलाई हजुरको यो पावन चरण कमलको दर्शन र आश्रय प्राप्त भएको छ। ममाथि सधैँ कृपा गर्नुहोस्।"

त्यसपछि भगवान शिवले चित्रनेमिलाई भन्नुभयो - "यस पुण्यदायक वरलक्ष्मी व्रतको प्रभावले तिमी अहिले नै कैलाशमा यथेष्ट भोगहरू भोगेर अन्त्यमा वैकुण्ठ लोक प्राप्त गर्नेछौ। प्राचीन कालमा पुत्र प्राप्तिको कामनाले देवी पार्वतीले पनि यो व्रतको पालना गर्नुभएको थियो। यसै व्रतको पुण्य प्रभावले उहाँलाई पुत्र कार्तिकेय प्राप्त भएका थिए। विक्रमादित्यलाई यसै व्रतको प्रभावले राज्य प्राप्त भएको थियो र नन्दलाई सुलक्षणा स्त्री (पत्नी) प्राप्त भएकी थिइन्। नन्दकी पत्नीले पनि पुत्र प्राप्तिका लागि यो व्रत गरेकी थिइन्, जसबाट उनले तीनै लोकको पालन गर्न समर्थ पुत्र पाइन्। त्यसैले तिमीले यो व्रतको फलस्वरूप विभिन्न प्रकारका दुर्लभ सुखहरू भोग्नेछौ।"

त्यसै दिनदेखि यो वरलक्ष्मी व्रत समस्त संसारमा लोकप्रिय भयो। जुन प्राणीले यो व्रतको पालना गर्छ, उसले विभिन्न सुखहरू भोगेर अन्त्यमा शिवलोक प्रस्थान गर्छ। हे विप्रहरू! यसरी मैले वरलक्ष्मी व्रतको सम्पूर्ण वर्णन गरेको छु। जो प्राणीले श्रद्धापूर्वक र एकाग्रताका साथ यो कथा पढ्छ र सुन्छ, उसले अवश्य नै देवी वरलक्ष्मीको कृपाले शिवलोक प्राप्त गर्नेछ। यस प्रकार भविष्य पुराणमा वर्णित श्रावण शुक्रबार गरिने वरलक्ष्मी व्रत सम्पूर्ण हुन्छ।

॥ इति श्री वरलक्ष्मी व्रत कथा समाप्त ॥