यम द्वितीया व्रत कथा

ऋषि वालखिल्यले भन्नुभयो - "कार्तिक शुक्ल पक्षको द्वितीयालाई यम द्वितीया भनिन्छ। यम द्वितीयाको पावन अवसरमा साँझको समयमा यमदेवको पूजा-अर्चना गर्नुपर्छ। पौराणिक कथा अनुसार, कुनै समयमा श्री यमुना महारानीले दैनिक रूपमा यमदेवसँग प्रार्थना गर्नुहुन्थ्यो - 'हे दाजु! आफ्ना सबै इष्ट मित्रहरूसहित मेरो घरमा भोजनका लागि पाल्नुहोस्।' यमराजले पनि उहाँलाई भन्नुहुन्थ्यो - 'भोलि आउँछु वा पर्सि आउँछु। हामी काममा अत्यन्त व्यस्त रहन्छौँ, त्यसैले समय मिल्दैन।'

हे ऋषिगण! एक दिन देवी यमुनाले हठपूर्वक यमदेवलाई निमन्त्रणा दिनुभयो। यमुनाजीको निमन्त्रणामा यमदेव कार्तिक शुक्ल पक्षको द्वितीयामा उहाँको घरमा भोजन गर्न पुग्नुभयो। यमदेवले आफ्ना यमपाशबाट सबै प्राणीहरूलाई मुक्त गरिदिनुभयो र आफ्ना गणहरूसहित यमुनाजीको घरमा पाल्नुभयो। यमुनाजीले यमराजको प्रेमपूर्वक आतिथ्य-सत्कार गर्नुभयो र विभिन्न प्रकारका पकवान र व्यञ्जनहरू बनाउनुभयो। यमुनाजीले सुगन्धित तेलले यमराजको अभ्यङ्ग (मालिस) गर्नुभयो, त्यसपछि उबटन आदि लगाएर सफा जलले स्नान गराउनुभयो। स्नानपछि यमराजलाई विभिन्न प्रकारका सुन्दर वस्त्र-अलङ्कार, चन्दन, माला आदि प्रदान गर्नुभयो। अनेक प्रकारका पकवानहरूले सुनका थालहरू सजाएर अत्यन्त प्रसन्नताका साथ यमराजलाई भोजन गराउनुभयो। भोजनपछि यमराजले पनि विभिन्न प्रकारका वस्त्र र आभूषणहरूले देवी यमुनाको पूजन गर्नुभयो।

त्यसपछि यमदेवले आफ्नी बहिनी देवी यमुनालाई भन्नुभयो - 'हे बहिनी! तिम्रो जे इच्छा छ, वरदान माग।' यमराजको वचन सुनेर यमुनाजीले भन्नुभयो - 'तपाईं प्रत्येक वर्ष आजको दिन मेरो घरमा भोजन गर्न पाल्नुहोस् र जसले आजको दिन तपाईंले जस्तै आफ्नी दिदी-बहिनीको हातबाट भोजन गर्छन्, ती पापीहरूलाई तपाईंले सधैँ आफ्नो पाशबाट मुक्त राख्नुहोस्, र जसले यसरी भोजन गर्छन्, उनीहरूलाई सधैँ सुख-समृद्धि प्रदान गर्नुहोस्; म तपाईंसँग यही वरदान माग्दछु।'

यो सुनेर यमदेवले भन्नुभयो - 'हे सूर्यपुत्री! जसले तिमीमा स्नान-तर्पण आदि गरेर दिदी-बहिनीको घरमा भोजन र पूजा गर्नेछन्, ती मानिसहरूले कहिल्यै पनि यमलोकको ढोका देख्नुपर्ने छैन। वीरेश महादेवको ईशानी दिशामा एउटा यमतीर्थ छ, त्यसमा स्नान गरेर विधिपूर्वक पितृ र देवताहरूको तर्पण गरी मानिसले एकाग्र चित्तले मौन रही सूर्यको अगाडि मध्याह्न कालमा यी नामहरूको जप गर्नुपर्छ -

यम, निहन्ता, पितृराज, धर्मराज, वैवस्वत, दण्डधर, काल, भूताधिप, दत्तकृतानुसारी, र कृतान्त। त्यसपछि दिदी-बहिनीको घरमा जानुपर्छ र दिदी-बहिनीले पनि आदरपूर्वक भाइलाई भोजन गराउनुपर्छ र कामना गर्नुपर्छ कि - 'हे दाजु/भाइ! म तिम्री बहिनी हुँ, यमदेव र यमुनाजीको प्रसन्नताका लागि यो पवित्र भोजन ग्रहण गर्नुहोस्।' त्यसपछि वस्त्र-अलङ्कारले दिदी-बहिनीलाई सन्तुष्ट पार्नुपर्छ। यसो गर्ने मानिसले सपनामा पनि यमलोकको दर्शन गर्नुपर्दैन। यस दिन राजाहरूले पनि कारागारमा भएका सबै बन्दीहरूलाई उनीहरूका दिदी-बहिनीको घरमा भोजनका लागि पठाइदिनुपर्छ। आजको दिन म पनि पापीहरूलाई नरकबाट मुक्त गर्नेछु, र जुन राजाहरूले आजको दिन कसैलाई बन्दी बनाउनेछन्, उनीहरू पक्कै पनि मेरो दण्डको पात्र हुनेछन्।

यदि सानी बहिनी छैनन् भने ठूली दिदीको घरमा गएर भोजन गर्नुपर्छ; यदि ठूली दिदी पनि छैनन् भने आफ्नी सानीआमाको घरमा जानुपर्छ; यदि उहाँ पनि हुनुहुन्न भने काका, बडाबा, वा भदाहाहरूको घरमा गएर दिदी-बहिनीको हातबाट भोजन गर्नुपर्छ। यदि कोही पनि छैनन् भने मावली दिदी-बहिनी वा अन्य नाताका दिदी-बहिनीको हातबाट भोजन गर्नुपर्छ। यदि आफ्नै नाताका कोही छैनन् भने धर्म-दिदी वा धर्म-बहिनीको घरमा भोजन गर्नुपर्छ। यदि यो पनि सम्भव छैन भने गाई, नदी आदिलाई दिदी-बहिनी मानेर उनीहरूको समीपमा भोजन गर्नुपर्छ। यदि यो पनि उपलब्ध छैन भने कुनै बगैँचालाई नै दिदी-बहिनी मान्नुपर्छ।

हे देवी! यम द्वितीयाको दिन आफ्नो घरमा कहिल्यै पनि भोजन गर्नु हुँदैन। जुन दुराचारीहरूले यम द्वितीयाको दिन आफ्नै घरमा भोजन गर्छन्, तिनीहरू नरकमा पर्छन्। यस दिन त प्रेमपूर्वक दिदी-बहिनीको हातबाट पुष्टिकर पदार्थहरूको सेवन गर्नुपर्छ। यस दिन दिदी-बहिनीलाई विशेष रूपमा दान दिनुपर्छ। श्रावणको द्वितीयामा काकाकी छोरीको हातबाट भोजन गर्नुपर्छ।

भदौको द्वितीयामा मामाकी छोरीको हातबाट, र असोजको द्वितीयामा सानीआमाकी छोरी वा फुपूकी छोरीको हातबाट भोजन गर्नुपर्छ। तर कात्तिक शुक्ल द्वितीयामा अवश्य नै आफ्नै दिदी-बहिनीको हातबाट भोजन गर्नुपर्छ।' यस प्रकार यम द्वितीयाको माहात्म्य वर्णन गरेपछि धर्मराज यमदेव आफ्नो संयमनी नामक पुरी तर्फ प्रस्थान गर्नुभयो।"

ऋषि वालखिल्य भन्नुहुन्छ - "हे कार्तिकको व्रत गर्ने मुनिश्वरहरू! यम द्वितीयाको दिन दिदी-बहिनीको घरमा पुगेर उनीहरूको हातबाट भोजन गर्नुहोस्। जे भनिएको छ, त्यसमा शंका नगर्नुहोस्, यो परम सत्य हो। भगवान सूर्यले त यहाँसम्म भन्नुभएको छ कि - 'जुन मानिसले यम द्वितीयाको दिन दिदी-बहिनीको हातबाट भोजन गर्दैन, उसको वर्षभरिको सबै पुण्य नष्ट हुन्छ। जुन स्त्रीले यम द्वितीयाको दिन दाजुभाईलाई आफ्नो घरमा भोजन गराएर पान खुवाउँछिन्, उनी कहिल्यै विधवा हुनुपर्दैन र न त उनको भाइको आयु कम हुन्छ। जुन दिन द्वितीया तिथि अपराह्न कालसम्म रहन्छ, त्यही दिन भाइलाई भोजन गराउनुपर्छ। यदि अज्ञानता, मोह, विदेशमा बसाइ वा बन्दी भएका कारण कसैले दिदी-बहिनीको हातबाट भोजन गर्न सकेन भने, उसले यम द्वितीयाको कथा सुनेर दिदी-बहिनीको हातबाट भोजन गरे बराबरको फल प्राप्त गर्न सक्छ।' यस प्रकार सनत्कुमार-संहितामा वर्णित यम द्वितीयाको कथा सम्पन्न हुन्छ।"

॥ इति यम द्वितीया व्रत कथा समाप्त ॥