श्री भगवान दत्तात्रेय

श्रीमद्भागवत महापुराण अनुसार भगवान दत्तात्रेयलाई भगवान विष्णुको छैटौँ अवतार मानिन्छ। भगवान दत्तात्रेयलाई श्री गुरु देवदत्त र दत्त गुरुका नामले पनि चिनिन्छ। आफ्नो दत्तात्रेय अवतारमा भगवान विष्णुले मानव जातिलाई गुरु-शिष्य परम्पराको ज्ञान प्रदान गर्नुभयो। धार्मिक ग्रन्थहरूमा वर्णन गरिए अनुसार भगवान दत्तात्रेय भगवान विष्णु, भगवान ब्रह्मा र भगवान शिवको एकीकृत अवतार हुनुहुन्छ।

भगवान दत्तात्रेयले आफ्नो जीवनकालमा २४ गुरुहरू स्वीकार गर्नुभयो। उहाँलाई ज्ञान प्रदान गर्ने २४ गुरुहरू पृथ्वी, जल, वायु, अग्नि, आकाश, सूर्य, चन्द्रमा, समुद्र, अजिङ्गर, परेवा, पुतली, माछा, मृग, हात्ती, मौरी, बाज, कन्या, सर्प, बालक, पिङ्गला नामकी वेश्या, माकुरा, झुसिलकिरा, धनुष बनाउने र व्याधा हुन्।

भगवान दत्तात्रेयको उत्पत्ति

भगवान दत्तात्रेयको अवतारका बारेमा प्रचलित पौराणिक कथाहरूका अनुसार सप्तऋषिमध्येका एक ऋषि अत्रिकी पत्नी देवी अनसूया सोह्र सतीहरूमध्ये एक थिइन्।

एक पटकको कुरा हो, देवर्षि नारद त्रिदेव— देवी लक्ष्मी, देवी सरस्वती र देवी पार्वतीको सामु प्रकट हुनुभयो। उहाँले उहाँहरूलाई भन्नुभयो कि तीनै लोकमा देवी अनसूयाभन्दा बढी पतिव्रता र पतिप्रति समर्पित अर्की कुनै स्त्री छैन। नारद ऋषिको कुरा सुनेपछि तीनै देवीहरूमा अत्यन्तै डाह भयो र उनीहरूले माता अनसूयाको सतीत्व र सद्गुणको परीक्षा लिने निर्णय गरे।

यसै बीच पृथ्वीमा माता अनसूया त्रिदेव— भगवान ब्रह्मा, विष्णु र महेश जस्तै पुत्रहरू प्राप्त गर्ने इच्छाले कठोर तपस्यामा लीन थिइन्। तीनै देवीहरूले आफ्ना पतिहरूलाई देवी अनसूयाको सतीत्व परीक्षा लिन पृथ्वीमा जान अनुरोध गरे। सुरुमा तीनै देवताहरूले देवीहरूलाई सम्झाउने प्रयास गरे कि देवी अनसूया अत्यन्त सद्गुणी स्त्री हुन् र यसरी उनको परीक्षा लिनु उचित हुँदैन। तर तीनै देवीहरू आफ्नो मागमा अडिग रहे र त्यसैले भगवान ब्रह्मा, विष्णु र महेश तपस्वीको भेषमा देवी अनसूयाको सद्गुण परीक्षा लिन पृथ्वीमा ओर्लनुभयो।

देवी अनसूयाको आश्रममा पुगेपछि तपस्वीको भेषमा रहेका तीनै देवताहरूले उनीसँग भिक्षाको रूपमा भोजन मागे। उनले विनम्रतापूर्वक उनीहरूलाई आफ्नो घरभित्र बोलाइन् र आसन ग्रहण गर्न अनुरोध गरिन्। तीनै देवताहरू आसनमा बसे। माता अनसूयाले उनीहरूलाई भनिन्— "कृपया केही समय पर्खनुहोस्, म तपाईंहरूका लागि भोजन तयार गर्छु।" तर तपस्वीको भेषमा रहेका तीनै देवताहरूले उनलाई भने— "हामी तिम्रो स्तनको दूध मात्र स्वीकार गर्नेछौँ र अरू केही होइन। यदि तिमीले हामीलाई स्तनपान गराउन अस्वीकार गर्यौ भने हामी केही पनि स्वीकार नगरी फर्किनेछौँ।"

तपस्वीहरूको यो माग सुनेर देवी अनसूया छक्क परिन्। एकातिर उनीहरूको माग असामान्य थियो; अर्कोतिर उनले उनीहरूलाई भोको पठाएमा उनको आत्माले धिक्कार्ने थियो। यस्तो धर्मसंकटमा माता अनसूयाले आफ्नो मनमा आफ्ना पति ऋषि अत्रिलाई स्मरण गरिन् र उहाँको सल्लाह मागिन्। ऋषि अत्रि तपस्यामा हुनुहुन्थ्यो र सम्पूर्ण परिस्थिति थाहा पाएपछि उहाँले अनसूयालाई तपस्वीहरूको इच्छा पूरा गर्न भन्नुभयो।

आफ्ना पतिको आज्ञा पाएपछि सती अनसूयाले हातमा केही जल लिइन्, त्यसलाई मन्त्रद्वारा अभिमन्त्रित गरिन् र त्यो पवित्र जल तीनै तपस्वीहरूमा छर्किइन्। अभिमन्त्रित जलले उनीहरूको शरीर छुने बित्तिकै भगवान ब्रह्मा, विष्णु र महेश अनसूयाको सतीत्वको शक्तिले शिशुमा परिणत हुनुभयो। त्यसपछि उनले उनीहरूलाई स्तनपान गराइन् र कोक्रोमा राखिन्। जब लामो समय बितिसक्दा पनि भगवान ब्रह्मा, विष्णु र महेश स्वर्गलोक फर्केनन्, तब तीनै देवीहरू चिन्तित भए। आत्तिएका त्रिदेवहरूले आफ्ना पतिहरूको खोजी गरे र देवी अनसूयाको आश्रममा पुगे। त्यहाँ देवी सरस्वती, लक्ष्मी र पार्वतीले आफ्ना पतिहरू कोक्रोमा शिशुका रूपमा सुतिरहेको र देवी अनसूयाले कोक्रो हल्लाइरहेको देखे।

तीनै देवीहरूले देवी अनसूयालाई आफ्ना पतिहरूलाई उनीहरूको मौलिक रूपमा फर्काउन बिन्ती गरे। सती अनसूयाले त्रिदेवहरूलाई भनिन्— "मैले त्रिदेवहरूलाई स्तनपान गराएको हुनाले उनीहरू मेरो पुत्रका रूपमा मसँगै बस्नुपर्छ।" त्रिदेवहरूले देवी अनसूयाको अनुरोध स्वीकार गरे र उनलाई वरदान दिए कि उनीहरू भगवान दत्तात्रेय, ऋषि दुर्वासा र चन्द्र देवको रूपमा उनको कोखबाट जन्म लिनेछन्।

त्यसपछि माता अनसूयाले तीनै देवताहरूलाई उनीहरूको मौलिक रूपमा फर्काउनुभयो र त्रिदेवहरूका जिम्मा लगाउनुभयो। समयक्रममा वरदान अनुसार माता अनसूयाको कोखबाट भगवान दत्तात्रेय, ऋषि दुर्वासा र चन्द्र देवको जन्म भयो। भगवान दत्तात्रेय तीनै देवताहरूको एकीकृत अवतार हुनुहुन्थ्यो। उहाँको तीनवटा टाउको र छवटा हात थिए। विश्वास अनुसार भगवान दत्तात्रेयलाई भगवान विष्णुको, चन्द्र देवलाई भगवान ब्रह्माको र ऋषि दुर्वासालाई भगवान शिवको अवतार मानिन्छ।

एक पटक राजा यदुले भगवान दत्तात्रेयलाई उहाँको गुरुका बारेमा सोधेका थिए। प्रश्नको उत्तर दिँदै भगवान दत्तात्रेयले भन्नुभयो— "यो आत्मा नै मेरो गुरु हो, तर मैले चौबीस गुरुहरू स्वीकार गरेको छु र उनीहरूबाट ज्ञान प्राप्त गरेको छु।"

भगवान दत्तात्रेयकी पत्नी अनघा देवीसँग जोडिएको कथा अनुसार, एक पटक पाँच वर्षको उमेरमा भगवान दत्तात्रेय एउटा तालमा पस्नुभयो र उहाँका अनुयायीहरू किनारमा उहाँलाई कुरिरहेका थिए। धेरै वर्ष बितेपछि उहाँले आफ्नो योगशक्तिलाई एक देवीको रूपमा प्रकट गर्नुभयो र आफ्ना अनुयायीहरूमध्ये को अझै पनि उहाँलाई कुरिरहेका छन् भनेर हेर्न उनलाई किनारमा पठाउनुभयो। तालबाट बाहिर निस्केपछि ती देवी नाच्न थालिन्, जसका कारण मानिसहरूले उनलाई विभिन्न अपमानजनक नामले सम्बोधन गर्न थाले। भगवान दत्तात्रेय पनि तालबाट बाहिर निस्कनुभयो र ती देवीको नाम 'अनघा देवी' राख्नुभयो, जसको अर्थ हो— जो पापमुक्त छ। त्यसपछि देवी अनघालाई पवित्र मान्ने सबै भक्तहरूले आफ्नो जीवनमा सुख र समृद्धि प्राप्त गरे।

भगवान दत्तात्रेयको परिवार

भगवान दत्तात्रेयका पिता महर्षि अत्रि हुनुहुन्छ, जो सप्तऋषिमध्येका एक हुनुहुन्छ। उहाँकी माता सती अनसूया हुनुहुन्छ। महर्षि दुर्वासा र चन्द्र देव उहाँका दाजुभाइ हुनुहुन्छ। भगवान दत्तात्रेयकी पत्नी अनघा देवी हुनुहुन्छ, जसबाट उहाँका आठ छोराहरू थिए।

भगवान दत्तात्रेयको स्वरूप

भगवान दत्तात्रेयलाई मानव शरीर र तीनवटा टाउको भएको रूपमा चित्रण गरिएको छ। उहाँले धोती लगाउनुभएको छ र काँधमा जनै भिर्नुभएको छ। उहाँका छवटा हातहरू छन् जसमा उहाँले त्रिशूल, शंख, कमल, गदा, ऐना र कमण्डलु बोक्नुभएको छ। उहाँका विभिन्न चित्रणहरूमा भगवान दत्तात्रेयलाई गाई र कुकुरहरूसँग देखाइन्छ।

भगवान दत्तात्रेय मन्त्र

दत्तात्रेय बीज मन्त्र -

दत्तात्रेय मूल मन्त्र -

दत्तात्रेय गायत्री मन्त्र -

भगवान दत्तात्रेयका उत्सवहरू

• दत्तात्रेय जयन्ती

भगवान दत्तात्रेयका प्रमुख र प्रसिद्ध मन्दिरहरू

• श्री दत्तात्रेय मन्दिर, कुरुवापुर, कर्नाटक
• गरुडेश्वर दत्त मन्दिर, तिलकवाडा, गुजरात
• भगवान दत्तात्रेय मन्दिर, ब्रह्मा घाट, काशी, उत्तर प्रदेश
• प्राचीन दत्तात्रेय मन्दिर, कृष्णपुरा, इन्दौर, मध्य प्रदेश
• भगवान दत्तात्रेय मन्दिर, शिकारी कोल, उत्तर प्रदेश
• षोडश दत्त क्षेत्र, वा भगवान दत्तात्रेयका १६ पवित्र धामहरू