यज्ञपुरुष

यज्ञ अवतार भगवान विष्णुका प्रमुख अवतारहरूमध्ये एक हो। भगवान यज्ञलाई भगवान विष्णुको कल्पावतार मानिन्छ। मार्कण्डेय पुराणमा पाइने वर्णन अनुसार, भगवान विष्णुले स्वायम्भुव मनु र स्वायम्भुव मन्वन्तरको रक्षा गर्न यज्ञ अवतार धारण गर्नुभएको थियो। श्रीमद्भागवत महापुराण अनुसार यज्ञ अवतारलाई भगवान विष्णुको सातौँ अवतार मानिन्छ। यज्ञ अवतारलाई भगवान यज्ञेश्वर, भगवान मख वा भगवान यज्ञका नामले पनि चिनिन्छ। यजुर्वेदमा पनि भगवान यज्ञको महिमाको वर्णन पाइन्छ।

भगवान यज्ञ एक प्रमुख देवता हुनुहुन्छ र उहाँलाई इन्द्रदेव, अग्निदेव, वरुणदेव, सूर्यदेव, चन्द्रदेव र अन्य देवताहरूभन्दा श्रेष्ठ मानिन्छ। धार्मिक ग्रन्थहरूमा पाइने विवरण अनुसार भगवान यज्ञ स्वायम्भुव मन्वन्तरका इन्द्र हुनुहुन्थ्यो। श्रीमद्भगवद्गीता, श्रीविष्णुसहस्रनाम र वेदहरूमा वर्णन गरिए अनुसार यज्ञलाई स्वयं भगवान विष्णुको अनुष्ठानिक प्रकटीकरण मानिन्छ।

भगवान यज्ञको उत्पत्ति

श्रीमद्भागवत महापुराण र सुखसागरमा पाइने कथा अनुसार, एक पटक भगवान ब्रह्माले सृष्टिको विस्तार गर्ने उद्देश्यले आफ्नो शरीरलाई दुई भागमा विभाजन गर्नुभयो। ती दुई भागमध्ये एउटालाई 'क' र अर्कोलाई 'या' भनियो। सामूहिक रूपमा दुवै भागलाई 'काया' भनिन्छ। भगवान ब्रह्माको शरीरको एउटा भाग पुरुष र अर्को भाग स्त्रीमा परिणत भयो। पुरुषको नाम स्वायम्भुव मनु र स्त्रीको नाम शतरूपा थियो। सम्पूर्ण मानवता यसै आदिम पुरुष र स्त्रीको सन्तानको रूपमा उत्पत्ति भएको हो। मनुका सन्तान भएकाले मानिसहरूलाई 'मानव' भनिन्छ।

स्वायम्भुव मनुलाई चित्रगुप्तका पनाति (great-grandson) को रूपमा पनि वर्णन गरिएको छ। चित्रगुप्तलाई कायस्थ भनियो किनभने उहाँ ब्रह्माको काया (शरीर) बाट उत्पन्न हुनुभएको थियो। चित्रगुप्तका छोरा भानुश्रीवास्तव थिए, जसका छोरा देवधुत्रक थिए। देवधुत्रकका छोरा स्वायम्भुव मनु थिए। स्वायम्भुव मन्वन्तरको नाम स्वायम्भुव मनुको नामबाट राखिएको हो।

स्वायम्भुव मनुका दुई छोरा प्रियव्रत र उत्तानपाद, र तीन छोरीहरू आकूति, देवहूति र प्रसूति थिए। मनुले आकूतिको विवाह 'पुत्रिका धर्म' को परम्परा अनुसार रुचि प्रजापतिसँग गरिदिनुभयो। पुत्रिका धर्म विवाहको परम्परा अनुसार, यदि कुनै व्यक्तिको छोरा छैन भने, उसले विवाहको समयमा आफ्नो ज्वाइँलाई आफ्नो छोरीबाट जन्मेको पहिलो छोरालाई धर्मपुत्रको रूपमा स्वीकार गर्ने वाचा गराउँछ। आकूतिसँग दाजुभाइ भए तापनि उनले आमा महारानी शतरूपाको आग्रहमा पुत्रिका धर्मको परम्परा पालन गर्दै प्रजापति रुचिसँग विवाह गरिन्।

स्वयं भगवान विष्णुको अवतार यज्ञ पुरुषको जन्म आकूति र प्रजापति रुचिको छोराको रूपमा भएको थियो। भगवान यज्ञले देवी दक्षिणासँग विवाह गर्नुभयो, जो देवी लक्ष्मीको आंशिक अवतार हुनुहुन्थ्यो। भगवान यज्ञ पुरुषको अवतारपछि यज्ञ र होम जस्ता बलि अनुष्ठानहरू अस्तित्वमा आए र देवताहरूद्वारा अभ्यास गरिए। यी अनुष्ठानहरूले उनीहरूलाई शक्तिशाली बनाए र परिणामस्वरूप सम्पूर्ण ब्रह्माण्डमा एक सशक्त शक्ति व्याप्त हुन थाल्यो।

भगवान यज्ञको आशीर्वादले देवी दक्षिणाले बाह्र जना छोराहरूलाई जन्म दिनुभयो: तोष, प्रतोष, सन्तोष, भद्र, शान्ति, इडस्पति, इध्म, कवि, विभु, स्वाह्न, सुदेव र रोचन। उनीहरूलाई सामूहिक रूपमा 'याम देवता' भनिन्छ। यी याम देवताहरू स्वायम्भुव मन्वन्तरका प्रभावशाली देवताहरू थिए।

स्वायम्भुव मनुले आफ्नी दोस्रो छोरी देवहूतिको विवाह भगवान ब्रह्माका मानस पुत्र ऋषि कर्दमसँग र तेस्रो छोरी प्रसूतिको विवाह भगवान ब्रह्माका छोरा दक्ष प्रजापतिसँग गरिदिनुभयो।

समय बित्दै जाँदा, एक पटक स्वायम्भुव मनुको हृदयमा वैराग्यको गहिरो भावना उत्पन्न भयो। उहाँ सांसारिक सुखबाट विरक्त हुनुभयो र पृथ्वीको राज्य त्याग गर्नुभयो। उहाँ आफ्नी पत्नी शतरूपासँगै सुनन्दा नदीको किनारमा एक खुट्टामा उभिएर वनमा घोर तपस्या गर्न थाल्नुभयो। तपस्या सुरु गरेको सय वर्ष बितिसकेको थियो। त्यसपछि, त्यस वनमा भयानक राक्षसहरूको समूह आयो। जब ती राक्षसहरूले मनु र शतरूपालाई खानका लागि आक्रमण गर्न थाले, तब राजा मनु र रानी शतरूपाका नाति भगवान यज्ञ आफ्ना बाह्र छोराहरूसहित त्यहाँ प्रकट हुनुभयो। भगवान यज्ञले आफ्नो दिव्य शक्तिले राजा मनु र रानी शतरूपाको वरिपरि सुरक्षा कवच बनाउनुभयो र आफ्ना छोराहरूको सहायताले ती राक्षसहरूमाथि आक्रमण गर्नुभयो। त्यसपछि, भगवान यज्ञ र राक्षसहरूबीच घोर युद्ध भयो, जुन राक्षसहरूको हारसँगै समाप्त भयो।

युद्धपछि सबै देवताहरूले भगवान यज्ञमाथि पुष्पवृष्टि गरे र उहाँलाई 'इन्द्र' को पद स्वीकार गर्न अनुरोध गरे। जब देवताहरूले बारम्बार बिन्ती गरे, भगवान यज्ञले इन्द्रको सिंहासन स्वीकार गर्नुभयो र स्वायम्भुव मन्वन्तरको इन्द्रका रूपमा चिनिनुभयो। कथा अनुसार, स्वायम्भुव मन्वन्तरमा देवताहरूको राजा र स्वर्गलोकको सिंहासन सम्हाल्न योग्य कोही नपाइएकाले भगवान विष्णु स्वयं यज्ञका रूपमा अवतरित हुनुभएको थियो।

यसरी भगवान विष्णुले मनु र उनको मन्वन्तरको रक्षा गर्न भगवान यज्ञका रूपमा अवतार लिनुभएको थियो।

भगवान यज्ञको परिवार

रुचि प्रजापति भगवान यज्ञका पिता र देवी आकूति उहाँकी माता हुनुहुन्थ्यो। भगवान यज्ञको विवाह देवी दक्षिणासँग भएको थियो र उहाँ बाह्र छोराहरू: तोष, प्रतोष, सन्तोष, भद्र, शानति, इडस्पति, इध्म, कवि, विभु, स्वाह्न, सुदेव र रोचनका पिता हुनुहुन्थ्यो।

भगवान यज्ञको स्वरूप

भगवान यज्ञलाई पहेँलो वस्त्र (पीताम्बरी) लगाएको चित्रण गरिन्छ। उहाँ विभिन्न सुनका गहना र मुकुटले सजिएको र यज्ञ कुण्डबाट प्रकट भएको देखाइन्छ। विभिन्न चित्रणहरूमा भगवान यज्ञलाई चार हात भएको स्वरूपमा देखाइन्छ, जसमा उहाँले शङ्ख, चक्र, गदा र पद्म (कमलको फूल) धारण गर्नुभएको हुन्छ।

अन्य स्वरूपहरूमा भगवान यज्ञलाई पद्मासनमा बसेको दुई हात भएको स्वरूपमा देखाइन्छ, जसमा उहाँले कुनै गहना वा मुकुट नलगाई कपालको जुडो बनाएको देखिन्छ।

भगवान यज्ञको मन्त्र

भगवान यज्ञ मूल मन्त्र -

भगवान यज्ञ वैदिक मन्त्र -

भगवान यज्ञका चाडपर्वहरू

धार्मिक ग्रन्थहरूमा भगवान विष्णुको यज्ञ अवतारका लागि समर्पित कुनै विशेष प्रमुख चाडको वर्णन पाइँदैन। यद्यपि, नवरात्रि, मकर संक्रान्ति र लोहडी लगायत विभिन्न चाडपर्वहरूमा यज्ञ अनुष्ठान गरिन्छ।

भगवान यज्ञका प्रसिद्ध मन्दिरहरू

• यज्ञपुरुष कुण्ड, अक्षरधाम मन्दिर, नयाँ दिल्ली