श्री भगवान धन्वन्तरि

भगवान विष्णुले विभिन्न उद्देश्यहरू पूरा गर्न विभिन्न स्वरूपहरूमा अवतार लिनुहुन्छ। त्यसैले उहाँ लीलाधर, मायाधर र अन्य नामहरूले पनि चिनिनुहुन्छ। यसै क्रममा, समुद्र मन्थनको समयमा भगवान विष्णुले धन्वन्तरिका रूपमा अवतार लिनुभएको थियो। श्रीमद्भागवत महापुराण अनुसार यो भगवान विष्णुको बाह्रौँ अवतार हो।

भगवान धन्वन्तरिको उत्पत्तिको दिनलाई धनतेरसको पर्वका रूपमा मनाइन्छ। भगवान धन्वन्तरिले सबै प्रकारका रोगहरू निको पार्नुहुन्छ र आफ्ना भक्तहरूलाई राम्रो स्वास्थ्य प्रदान गर्नुहुन्छ। भगवान धन्वन्तरिलाई आयुर्वेदका संस्थापक मानिन्छ।

भगवान धन्वन्तरिको उत्पत्ति

भगवान धन्वन्तरिको उत्पत्तिको बारेमा श्रीमद्भागवत महापुराणमा वर्णन गरिए अनुसार - एक पटक भगवान विष्णुको प्रेरणामा देवता र दैत्यहरू अमरत्वको अमृत प्राप्त गर्न समुद्र मन्थन गर्न सहमत भए। यस प्रयोजनका लागि मन्दराचल पर्वतलाई मन्थन गर्ने दण्ड र महान सर्प वासुकिलाई डोरीको रूपमा प्रयोग गरिएको थियो।

जब समुद्र मन्थन सुरु भयो, सबैभन्दा पहिले हलाहल नामक घातक विष निस्कियो, जसलाई सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको रक्षा गर्न भगवान शिवले पिउनुभयो। भगवान शिवले विष पिएपछि पुनः मन्थन सुरु भयो। त्यसपछि समुद्रबाट दिव्य गाई कामधेनु निस्कियो, जसलाई ऋषिहरूले अग्निहोत्र जस्ता बलि अनुष्ठानहरूमा यसको पवित्र दूध र घिउ प्रयोग गर्नका लागि लिए। यसपछि उच्चैःश्रवा नामक दिव्य घोडा निस्कियो, जसलाई दैत्य राजा बलिले लिए। त्यसपछि चारवटा दारा भएको भव्य दिव्य हात्ती ऐरावत निस्कियो, जसलाई देवताका राजा इन्द्रले लिए। त्यसपछि कौस्तुभ मणि निस्कियो, जसलाई भगवान विष्णुले आफ्नो छातीमा धारण गर्नुभयो। यसपछि दिव्य वृक्ष कल्पवृक्ष निस्कियो, जसलाई स्वर्गलोक पठाइयो। त्यसपछि अप्सराहरू निस्किए र देवलोक गए। अन्ततः देवी लक्ष्मी स्वयं प्रकट हुनुभयो र भगवान विष्णुलाई आफ्नो दिव्य जीवनसाथीको रूपमा रोज्नुभयो।

समुद्रको मन्थन जारी रहँदा, समुद्रको गहिराइबाट एक दिव्य पुरुष प्रकट भए। उहाँका लामा र शक्तिशाली हात, शङ्ख जस्तो घाँटी, घुम्रिएको कपाल, राता र तेजस्वी आँखा, चौडा छाती र गहुँगो वर्ण थियो। उहाँ पहेँलो वस्त्रमा सजिएको र विभिन्न सुनका गहनाहरू - रत्न जडित कुण्डल, उज्ज्वल मुकुट र अन्य दिव्य रत्नहरू लगाएको हुनुहुन्थ्यो। यी दिव्य पुरुष अरू कोही नभएर भगवान विष्णुका आंशिक अवतार भगवान धन्वन्तरि हुनुहुन्थ्यो। उहाँको हातमा अमृत कलश थियो र अनुहारमा मधुर मुस्कान थियो। भगवान धन्वन्तरिको सुन्दर र दिव्य स्वरूप देखेर त्यहाँ उपस्थित सबैले हात जोडेर नमस्कार गरे। त्यसपछि भगवान धन्वन्तरिले देवताहरूलाई अमरत्व र संसारलाई आयुर्वेदको ज्ञान प्रदान गर्नुभयो। यसरी भगवान धन्वन्तरि देवताहरूलाई अमरत्व र सबै जीवित प्राणीहरूलाई स्वास्थ्य प्रदान गर्न समुद्र मन्थनबाट प्रकट हुनुभयो।

भगवान धन्वन्तरिसँग सम्बन्धित अर्को कथा अनुसार, द्वापर युगमा काशीमा दीर्घतपा नामका राजा थिए। छोराको इच्छा राख्दै उनले औषधिका देवतालाई प्रसन्न पार्न घोर तपस्या गरे। उनको भक्तिबाट प्रसन्न भई देवताले उनको इच्छा पूरा हुने र उनी स्वयं राजाको छोराको रूपमा अवतार लिने वरदान दिनुभयो।

केही समयपछि राजा दीर्घतपाको घरमा एक तेजस्वी छोराको जन्म भयो, जो तीनै लोकमा धन्वन्तरिको नामले प्रख्यात भए। उनी एक महान राजा थिए र शास्त्रहरूमा सबै रोग निको पार्ने व्यक्तिको रूपमा वर्णन गरिएको छ। राजा धन्वन्तरिले ऋषि भरद्वाजबाट चिकित्सा र आयुर्वेदको ज्ञान प्राप्त गर्नुभयो। त्यसपछि उहाँले आफ्नो चिकित्सा ज्ञानलाई आठ अलग-अलग शाखाहरूमा वर्गीकरण गर्नुभयो र यो अमूल्य ज्ञान आफ्ना शिष्यहरूलाई दिनुभयो। यसरी भगवान धन्वन्तरिको अवतारको कथा पूरा हुन्छ।

भगवान धन्वन्तरिको परिवार

वायु पुराण अनुसार भगवान धन्वन्तरिका पिता राजा दीर्घतपा हुन्। केही अन्य ग्रन्थहरूमा राजा दीर्घतपाको नाम दीर्घतमा पनि उल्लेख गरिएको छ। आरोग्य लक्ष्मीलाई भगवान धन्वन्तरिकी दिव्य पत्नी मानिन्छ।

भगवान धन्वन्तरिको स्वरूप

भगवान धन्वन्तरिलाई पहेँलो लुगा र एउटा खास्टो (stole) लगाएको, चार हात भएको स्वरूपमा कमलको फूलमा उभिएको चित्रण गरिएको छ। उहाँले आफ्ना चार हातमा शङ्ख, आयुर्वेदको ग्रन्थ, अमृत कलश र औषधीय बिरुवाहरू समात्नुभएको छ। अन्य चित्रणहरूमा उहाँले शङ्ख, चक्र, आयुर्वेदको ग्रन्थ र अमृत कलश समातेको देखाइन्छ। भगवान धन्वन्तरिलाई दुई हात भएको स्वरूपमा पनि चित्रण गरिन्छ, जसमा उहाँले एक हातमा अमृत कलश समात्नुभएको छ र अर्को हात वरद मुद्रामा उठाउनुभएको छ।

भगवान धन्वन्तरिको मन्त्र

धन्वन्तरि मूल मन्त्र -

धन्वन्तरि गायत्री मन्त्र -

धन्वन्तरि रोग नाशक मन्त्र -

भगवान धन्वन्तरिका चाडपर्वहरू

• धनत्रयोदशी वा धनतेरस
• तिहार (दीपावली)

भगवान धन्वन्तरिका प्रसिद्ध मन्दिरहरू

• श्री धन्वन्तरि मन्दिर, श्रीरङ्गम्, तमिलनाडु
• प्राचीन धन्वन्तरि मन्दिर, आडा बजार, इन्दौर, मध्य प्रदेश
• भगवान धन्वन्तरि मन्दिर, वाराणसी, उत्तर प्रदेश
• श्री धन्वन्तरि मन्दिर, पल्लुरुथी, कोच्चि, केरल
• थेवलक्काट्टु श्री धन्वन्तरि मन्दिर, कुलशेखरमङ्गलम, केरल
• श्री धन्वन्तरि महादेव मन्दिर, महिदपुर, उज्जैन, मध्य प्रदेश
• थोट्टुवा धन्वन्तरि मन्दिर, केरल