जानकी मन्दिर (Janaki Mandir)

जानकी मन्दिर माता सीता (जानकी) को जन्मस्थलमा निर्मित एक भव्य मन्दिर हो। यो मधेश प्रदेशको धनुषा जिल्लास्थित जनकपुरधाममा अवस्थित छ। यो मन्दिर नेपालको सबैभन्दा ठूलो र कलात्मक मन्दिरहरूमध्ये एक मानिन्छ।

इतिहास र 'नौलखा मन्दिर'

जानकी मन्दिरको इतिहास रामायण कालदेखि नै जनकपुरधामको महिमासँग जोडिएको छ:

• निर्माण: हालको भव्य मन्दिरको निर्माण भारतको टिकमगढकी राजकुमारी वृषभानु कुँवरीले गराएकी हुन्। यसको निर्माण कार्य सन् १८९४ मा सुरु भई सन् १९११ मा सम्पन्न भएको थियो।
• नौलखा नामको कारण: तत्कालीन समयमा यस मन्दिरको निर्माणमा ९ लाख चाँदीका असर्फी (रुपैयाँ) खर्च भएकाले यसलाई स्थानीय स्तरमा 'नौलखा मन्दिर' भन्न थालिएको हो।
• धार्मिक पृष्ठभूमि: पौराणिक मान्यता अनुसार, यो मन्दिर त्यही स्थानमा बनेको छ जहाँ राजा जनकले हलो जोत्दा माता सीता फेला परेकी थिइन्। सन् १६५७ मा सन्यासी सुरकिशोरदासले यहाँ सीताको सुनको मूर्ति फेला पारेपछि मन्दिर स्थापनाको जग बसेको मानिन्छ।

वास्तुकला

जानकी मन्दिरको वास्तुकला हिन्दू-राजपुत र मुगल शैलीको एक अनुपम सम्मिश्रण हो। यसका विशेषताहरू यस प्रकार छन्:

• संरचना: यो पूर्ण रूपमा ढुङ्गा र सङ्गमरमरले बनेको चम्किलो सेतो रङको तीनतले संरचना हो। यसमा जम्मा ६० वटा कोठाहरू छन्।
• कलाकृति: मन्दिरका भित्ताहरूमा मिथिला कला (मधुबनी पेन्टिङ) का सुन्दर चित्रहरू कोरिएका छन्। यसमा आकर्षक बुर्जहरू, ठूला गुम्बजहरू र जालीदार झ्यालहरू छन्, जसले यसलाई मन्दिर भन्दा पनि एक भव्य दरबार जस्तो स्वरूप दिएको छ।
• क्षेत्रफल: यो मन्दिर करिब ४,८६० वर्ग फिट क्षेत्रमा फैलिएको छ र यसको उचाइ ५० फिट रहेको छ।

उत्सव र रीतिरिवाज

जानकी मन्दिर मिथिला संस्कृतिको केन्द्र हो, जहाँ वर्षभरि नै विभिन्न उत्सवहरू मनाइन्छ:

• विवाह पञ्चमी: यो यहाँको सबैभन्दा ठूलो उत्सव हो। मार्ग शुक्ल पञ्चमीका दिन भगवान राम र माता सीताको विवाहको सम्झनामा यो पर्व मनाइन्छ। यस अवसरमा अयोध्याबाट प्रतीकात्मक जन्ती आउने र भव्य मेला लाग्ने गर्दछ।
• राम नवमी र जानकी नवमी: चैतमा राम नवमी र वैशाखमा जानकी नवमी (सीताको जन्मदिन) विशेष धुमधामका साथ मनाइन्छ।
• झुला उत्सव: साउन-भदौ महिनामा राम र सीतालाई झुलामा राखेर भजन कीर्तन गर्ने परम्परा छ।