ज्वालादेवी (Jwaladevi)

दैलेख जिल्लाको श्रीस्थान, नाभिस्थान र शिरस्थान क्षेत्रमा अवस्थित ज्वालादेवी मन्दिर नेपालकै एक अनौठो र पवित्र धार्मिक स्थल हो। यहाँ जमिनमुनिबाट निस्कने प्राकृतिक ग्यासका कारण अनादिकालदेखि निरन्तर नीलो र रातो ज्वाला बलिरहेको देख्न सकिन्छ। यसलाई पञ्चकोशी तीर्थस्थल र वैश्वानर क्षेत्रका रूपमा पनि चिनिन्छ। हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले यसलाई साक्षात् शक्तिको रूपमा पूजा गर्दछन्।

इतिहास र पौराणिक मान्यता

ज्वालादेवी मन्दिर दैलेखको प्रसिद्ध पञ्चकोशी तीर्थस्थल अन्तर्गत पर्दछ। धार्मिक ग्रन्थ स्वस्थानी व्रतकथा र स्कन्द पुराण अनुसार, भगवान शिवले सतीदेवीको मृत शरीर बोकेर हिँड्ने क्रममा यहाँ सतीदेवीका विभिन्न अङ्गहरू पतन भएका थिए। शिरस्थानमा शिर, नाभिस्थानमा नाभि र पादुकास्थानमा पाउ पतन भएको मानिन्छ। मध्यकालमा खस मल्ल राजाहरूले यस क्षेत्रलाई धार्मिक केन्द्रको रूपमा विकास गरेका थिए।

वास्तुकला

यहाँका मन्दिरहरू परम्परागत नेपाली प्यागोडा शैली र ढुङ्गे वास्तुकलामा आधारित छन्। मन्दिर निर्माणमा इँटा, काठ, ढुङ्गा र माटोको प्रयोग गरिएको छ। मन्दिरको प्रवेशद्वारमा तामाको पाताले मोडिएको ढोका र पित्तलका आकर्षक गजुरहरू रहेका छन्। ज्वाला बल्ने स्थानका लागि छुट्टै 'धुनी घर' वा कुण्डहरू बनाइएका छन्।

पूजा विधि र परम्परा

यस क्षेत्रका मन्दिरहरूमा विशेषगरी नाथ सम्प्रदायका योगी (साधु) हरूले पूजाआजा गर्ने प्राचीन परम्परा छ। यहाँ पञ्चोपचार र षोडशोपचार विधिले पूजा गरिन्छ। दैलेखका पाँच पवित्र स्थानहरू (शिरस्थान, नाभिस्थान, पादुकास्थान, धुलेश्वर र कोटिला) को परिक्रमा गर्नुलाई 'पञ्चकोशी यात्रा' भनिन्छ, जसले मनोकाङ्क्षा पूरा हुने जनविश्वास छ। शक्तिपीठ भएकाले यहाँ राँगा र बोकाको बलि दिने प्रथा पनि कायम छ।

पर्व र मेला

• बडादसैँ र चैते दसैँ: नवरात्रिमा यहाँ ठूलो मेला लाग्छ र हजारौँ भक्तजनहरू बलि दिन र पूजा गर्न आउँछन्।
• महाशिवरात्रि: भगवान शिवको प्रिय स्थान भएकाले शिवरात्रिमा विशेष पूजा र मेला लाग्ने गर्दछ।
• माघे र वैशाखे संक्रान्ति: यी दिनहरूमा पञ्चकोशी क्षेत्रमा स्नान र दर्शन गर्नेहरूको ठूलो भीड लाग्छ।

वैज्ञानिक महत्त्व

धार्मिक आस्थाका साथै यहाँको ज्वाला वैज्ञानिक रूपमा प्राकृतिक पेट्रोलियम ग्यासको भण्डार मानिन्छ। हाल नेपाल र चीन सरकारको सहकार्यमा यस क्षेत्रमा पेट्रोलियम अन्वेषणको कार्य तीव्र रूपमा भइरहेको छ।