शैलेश्वरी मन्दिर (Shaileshwari Mandir)

डोटी जिल्लाको सिलगढीमा अवस्थित शैलेश्वरी मन्दिर सुदूरपश्चिम नेपालको एक अत्यन्त महत्वपूर्ण र पवित्र धार्मिक स्थल हो। समुद्री सतहबाट करिब १,३३० मिटरको उचाइमा रहेको यो मन्दिरलाई सुदूरपश्चिमका नौ भगवती मध्ये एक प्रमुख शक्तिपीठ मानिन्छ।

पौराणिक कथा र नामकरण

• शिव-पार्वतीको मधुचन्द्रिका: पौराणिक मान्यता अनुसार, भगवान शिव र माता पार्वतीले आफ्नो विवाहपछि मधुचन्द्रिका (Honeymoon) का लागि डोटीको रमणीय चन्द्रगिरी पर्वत (हालको सिलगढी डाँडा) रोज्नुभएको थियो।
• शिलादेवीको उत्पत्ति: ब्रह्मा, विष्णु लगायतका देवताहरू शिवजीको खोजी गर्दै त्यहाँ पुग्दा माता पार्वतीले उनीहरूलाई देखेर लज्जावश शिला (ढुङ्गा) को रूप धारण गर्नुभयो। त्यसैले उहाँलाई 'शिलादेवी' वा 'शैलेश्वरी' (शैल अर्थात् पर्वतकी ईश्वरी) भनिएको हो।
• गौरी कुण्ड: मन्दिर मुनि रहेको गौरी कुण्ड माता पार्वतीको पसिनाबाट बनेको विश्वास गरिन्छ।

इतिहास

• प्राचीनता: यस मन्दिरको उल्लेख स्कन्द पुराणमा समेत गरिएको छ। ऐतिहासिक रूपमा यसलाई १२औँ-१३औँ शताब्दीको खस मल्ल राज्यसँग जोडेर हेरिन्छ।
• मल्लकालीन सम्बन्ध: खस मल्ल राजा कराचल्ल देवका शिलालेख र ताम्रपत्रहरूमा यस मन्दिरलाई जग्गा दान दिएका प्रमाणहरू भेटिन्छन्। प्राचीन कालदेखि नै यहाँ सिलगाउँका भट्ट ब्राह्मणहरूले नित्य पूजा गर्दै आएका छन्।

वास्तुकला र संरचना

• प्यागोडा शैली: मन्दिर परम्परागत नेपाली प्यागोडा शैलीमा निर्माण गरिएको छ। यसको छाना तामाको छ भने गजुरमा सुनको जलप लगाइएको छ।
• मुख्य मूर्ति: मन्दिरभित्र ६ इन्च अग्लो र १ फिट गोलाइ भएको शिवजीको कालो शिला छ, जसलाई शिव र पार्वतीको संयुक्त स्वरूप मानेर पूजा गरिन्छ।
• परिसर: मन्दिर परिसरमा गणेश, भैरव, मष्टा, हनुमान, र चतुर्भुज नारायणका साना मन्दिरहरू पनि रहेका छन्।

चाडपर्व र जात्रा

• खट जात्रा (जाँत): यो यहाँको सबैभन्दा प्रसिद्ध जात्रा हो, जुन प्रत्येक १२ वर्षमा कार्तिक पूर्णिमाको समयमा भव्य रूपमा मनाइन्छ।
• कोटि होम: हरेक १२ वर्षमा यहाँ भव्य कोटि होम महायज्ञ आयोजना गर्ने परम्परा छ।
• लक्षबहन महायज्ञ: प्रत्येक वर्ष जेठ र कार्तिक पूर्णिमाका दिन यहाँ लक्षबहन महायज्ञ आयोजना गरिन्छ। दशैँ र नवरात्रीमा पनि यहाँ विशेष पूजा र बलि दिने गरिन्छ।