निर्जला एकादशी व्रत कथा

एक पटक शौनक र अन्य अठासी हजार ऋषिहरूले भक्तिपूर्वक एकादशीका उत्थानदायी र पाप-विनाशकारी कथाहरूको आनन्द लिइरहेका थिए। अब सबैले ज्येष्ठ महिनाको शुक्ल पक्षको एकादशीको कथा सुन्ने इच्छा व्यक्त गरे। तब सूतजीले भन्नुभयो - एक पटक भीमसेनले महर्षि व्यासलाई सोधे - "हे पितामह! मेरा भाइ युधिष्ठिर, माता कुन्ती, द्रौपदी, अर्जुन, नकुल र सहदेवले एकादशीमा व्रत बस्छन्। उनीहरूले मलाई पनि एकादशीमा भोजन नगर्न आग्रह गर्छन्। मैले उनीहरूलाई भनें कि म भक्तिपूर्वक भगवानको पूजा गर्न सक्छु र दान दिन सक्छु, तर म भोको रहन सक्दिन।"

यो सुनेर महर्षि व्यासले भन्नुभयो, "हे भीमसेन! उनीहरू सही छन्। शास्त्रमा भनिएको छ कि एकादशीमा भोजन गर्नु हुँदैन। यदि तिमी नरकलाई सबैभन्दा नराम्रो र स्वर्गलाई सबैभन्दा राम्रो मान्दछौ भने, प्रत्येक महिनाका दुवै एकादशीमा भोजन गर्नबाट बच।"

महर्षि व्यासका कुरा सुनेर भीमसेनले भने, "हे हजुरबुबा, मैले पहिले नै भनिसकें कि म एक छाक पनि भोजन नगरी बस्न सक्दिन, पूरै दिनको त कुरै छोडौं। मेरो पेटमा यस्तो अग्नि (वृक नामक अग्नि) छ जो धेरै भोजन गरेपछि मात्र शान्त हुन्छ। यदि मैले प्रयास गरें भने, म वर्षमा एउटा एकादशीको व्रत बस्न सक्छु, त्यसैले कृपया मलाई यस्तो एउटा व्रत बताउनुहोस् जसले मलाई स्वर्ग पुर्याउँछ।"

भीमसेनको बिन्ती सुनेर व्यासजीले भन्नुभयो, "हे छोरा! महान ऋषि र मुनिहरूले धेरै शास्त्रहरू रचना गरेका छन्। यदि मनुष्यले कलियुगमा तिनको पालन गरेमा तिनीहरूले पक्कै पनि मुक्ति प्राप्त गर्नेछन्। यसका लागि धेरै कम खर्च लाग्छ। यी पुराणहरूको सार यो हो कि स्वर्ग प्राप्त गर्न प्रत्येक महिनाको दुवै एकादशीमा व्रत बस्नुपर्छ।"

महर्षि व्यासले अगाडि व्याख्या गर्नुभयो, "हे वायुपुत्र! ज्येष्ठ महिनाको शुक्ल पक्षमा वृष संक्रान्ति र मिथुन संक्रान्तिको बीचमा पर्ने एकादशीलाई निर्जला व्रत अर्थात् पानी बिनाको व्रतको रूपमा पालन गर्नुपर्छ। यस व्रतमा स्नान गर्दा वा आचमन गर्दा मुखमा पानी परेमा त्यसलाई दोष मानिँदैन, तर आचमनमा ६ माषा (थोरै मात्रा) भन्दा बढी पानी पिउनु हुँदैन। यो थोरै पानीले शरीर शुद्ध गर्छ। आचमनमा ६ माषा भन्दा बढी पानी पिउनु मदिरा सेवन गरे सरह हुन्छ। यस दिन भोजन गर्नु हुँदैन, किनकि यसले व्रत नष्ट गर्छ। यदि कुनै व्यक्तिले सूर्योदयदेखि सूर्यास्तसम्म पानी नखाई बस्छ भने, उसले बाह्रवटा एकादशीको पुण्य प्राप्त गर्छ। द्वादशीका दिन सूर्योदयभन्दा पहिले उठेर भोका ब्राह्मणहरूलाई भोजन गराएपछि मात्र आफूले भोजन गर्नुपर्छ।

हे भीमसेन! भगवान स्वयम्‌ले मलाई भन्नुभएको छ कि यस एकादशीको पुण्य सबै तीर्थ र दानको बराबर छ। एक दिन पानी बिना व्रत बस्नाले मानिस पापबाट मुक्त हुन्छ। जसले निर्जला एकादशीको व्रत बस्छन्, उनीहरूले मृत्युको समयमा यमदूतहरूको डरलाग्दो रूप देख्नु पर्दैन, बरु भगवान हरिका दूतहरू स्वर्गबाट पुष्पक विमानमा लिन आउँछन्। निर्जला एकादशीको व्रत संसारमा सबैभन्दा उत्तम छ। त्यसैले यो व्रत लगनशीलताका साथ बस्नुपर्छ। यस दिन 'ओम नमो भगवते वासुदेवाय' मन्त्रको जप गर्नुपर्छ। यस दिन गौदान पनि गर्नुपर्छ। यस एकादशीलाई भीमसेनी वा पाण्डव एकादशी पनि भनिन्छ। निर्जला व्रत बस्नुअघि भगवानको पूजा गरेर प्रार्थना गर्नुपर्छ, "हे भगवान! आज म निर्जला व्रत बस्दैछु र भोलिपल्ट भोजन गर्नेछु। म यो व्रत भक्तिपूर्वक बस्नेछु। मेरा सबै पापहरू नष्ट होऊन्।" यस दिन पानीले भरिएको कलश, कपडाले छोपिएको र सुनसहित सुपात्र व्यक्तिलाई दान गर्नुपर्छ। यस व्रतको समयमा स्नान र तपस्या गर्नेहरूले करोडौं स्वर्ण मुद्रा दान गरेको पुण्य प्राप्त गर्छन्। यस दिन यज्ञ र होम गर्दा प्राप्त हुने पुण्यको वर्णन गर्न सकिँदैन। निर्जला एकादशीको व्रत बस्नाले प्राप्त हुने पुण्यले मानिस भगवान विष्णुको धाम पुग्छ। यस दिन भोजन गर्नेहरू चण्डाल मानिन्छन् र नरक पुग्छन्। ब्राह्मणको हत्या गर्ने, मदिरा सेवन गर्ने, चोरी गर्ने, गुरुको ईर्ष्या गर्ने वा झुट बोल्ने दोषीहरूले पनि यो व्रत बसेर स्वर्ग प्राप्त गर्छन्।

हे अर्जुन! जो स्त्री वा पुरुषले यो व्रत भक्तिपूर्वक बस्छन्, उनीहरूले पहिले भगवान विष्णुको पूजा गर्नुपर्छ र त्यसपछि गौदान गर्नुपर्छ। यस दिन ब्राह्मणहरूलाई दान-दक्षिणा दिनुपर्छ। निर्जलाको दिन अन्न, वस्त्र, छाता आदि दान गर्नुपर्छ। जसले प्रेमपूर्वक यो कथा सुन्छन् र पढ्छन्, उनीहरू पनि स्वर्गको अधिकारी बन्छन्।"

संक्षिप्त सार (कथा-सार)

आफ्नो कमजोरी कहिल्यै पनि गुरु र घरका ठुला बडाबाट लुकाउनु हुँदैन। भक्तहरूले उनीहरूमाथि विश्वास करनापर्छ र आफ्ना समस्याहरू सुनाउनुपर्छ ताकि उनीहरूले उचित समाधान दिन सकून्। समाधानको पूर्ण श्रद्धा र विश्वासका साथ पालन गर्नुपर्छ।