योगिनी एकादशी व्रत कथा

अर्जुनले भने, "हे त्रिलोकीनाथ ! मैले ज्येष्ठ महिनाको शुक्ल पक्षमा पर्ने निर्जला एकादशीको कथा सुनेको छु। अब कृपया मलाई आषाढ महिनाको कृष्ण पक्षमा पर्ने एकादशीको कथा सुनाउने कृपा गर्नुहोस्। यस एकादशीको नाम के हो र यसको महत्त्व के छ? कृपया मलाई यो सविस्तार बुझाइदिनुहोस्।"

भगवान श्रीकृष्णले भन्नुभयो, "हे पाण्डुपुत्र ! आषाढ महिनाको कृष्ण पक्षमा पर्ने एकादशीलाई योगिनी एकादशी भनिन्छ। यो व्रत गर्नाले सबै पापहरू नष्ट हुन्छन्। यो व्रतले यस लोकमा भोग र परलोकमा मुक्ति प्रदान गर्दछ। हे अर्जुन ! यो एकादशी तीनै लोकमा प्रसिद्ध छ। यो व्रत पालना गर्नाले सबै पापहरू मेटिन्छन्। म तिमीलाई पुराणको एउटा कथा सुनाउँछु, ध्यान दिएर सुन। अलकापुरी नगरमा कुबेर नामका एक राजा थिए, जसले त्यहाँ शासन गर्थे। उनी भगवान शिवका भक्त थिए। उनीसँग हेममाली नामका एक सेवक थिए, जो यक्ष थिए। हेममालीले पूजाका लागि फूलहरू ल्याउने गर्थे। हेममालीकी विशालाक्षी नामकी अत्यन्तै सुन्दरी पत्नी थिइन्। एक दिन, उनले मानसरोवर तालबाट फूलहरू ल्याए, तर कामवासनाले अभिभूत भएका कारण उनले फूलहरू एकतर्फ राखेर आफ्नी पत्नीसँग समय बिताउन थाले। यसै भोगविलासका कारण दिउँसो भयो।

राजा कुबेर हेममालीको प्रतीक्षा गरिरहँदा मध्याह्न भयो। उनले क्रोधित भएर आफ्ना सेवकहरूलाई हेममालीले किन अझै फूल नल्याएको हो पत्ता लगाउन आदेश दिए। जब सेवकहरूले हेममालीलाई भेट्टाए, उनीहरूले राजाकहाँ फर्केर भने, "हे महाराज ! हेममाली आफ्नी पत्नीसँग समय बिताइरहेका छन्।"

यो सुनेर राजा कुबेरले हेममालीलाई आफ्नो अगाडि ल्याउन आदेश दिए। डरले काँप्दै हेममाली राजाको अगाडि उपस्थित भए। उनलाई देखेर कुबेर अत्यन्तै क्रोधित भए र उनका ओठहरू काँप्न थाले।

राजाले भने, "ओ नीच ! तैंले मेरा अत्यन्तै पूज्य देवता भगवान शिवको अपमान गरिस्। म तँलाई आफ्नी पत्नीबाट बिछोडको पीडा भोग्न र मृत्युलोकमा कुष्ठरोगी भएर जीवन बिताउन श्राप दिन्छु।"

कुबेरको श्रापका कारण हेममाली तुरुन्तै स्वर्गबाट पृथ्वीमा खसे र कुष्ठरोगी बने। उनी आफ्नी पत्नीबाट पनि अलग्गिए। मृत्युलोकमा आएपछि उनले धेरै भयानक कष्टहरू भोगे। तर, भगवान शिवको कृपाले उनको बुद्धि भ्रष्ट भएन र उनलाई आफ्नो पूर्वजन्मको सम्झना रहिरह्यो। अनेक कष्ट भोग्दै र आफ्ना पुराना पापकर्महरू सम्झँदै उनी हिमालयतिर लागे।

भौंतारिँदै गर्दा हेममाली मार्कण्डेय ऋषिको आश्रममा पुगे। ती ऋषि अर्को ब्रह्मा जस्तै देखिने धेरै वृद्ध तपस्वी हुनुहुन्थ्यो र उहाँको आश्रम ब्रह्माको सभा जस्तै तेजस्वी थियो। ऋषिलाई देखेर हेममाली उहाँको नजिक गए, ढोग गरे र उहाँको खुट्टामा परे।

हेममालीलाई देखेर मार्कण्डेय ऋषिले भन्नुभयो, "तिमीले यस्तो कुन नीच काम गर्यौ कि तिमी कुष्ठरोगी भयौ र यस्तो भयानक कष्ट भोगिरहेका छौ?"

ऋषिको कुरा सुनेर हेममालीले जवाफ दिए, "हे महर्षि ! म राजा कुबेरको सेवक थिएँ। मेरो नाम हेममाली हो। म हरेक दिन कुबेरले भगवान शिवको पूजा गर्दा चढाउनका लागि मानसरोवर तालबाट फूलहरू ल्याउने गर्थें। एक दिन, म आफ्नी पत्नीसँगको सुखमा हराएँ, मैले समयको ख्यालै गरिनँ र दिउँसोसम्म पनि फूल पुर्याउन सकिनँ। फलस्वरूप, कुबेरले मलाई श्राप दिए कि मैले आफ्नी पत्नीबाट बिछोडको पीडा भोग्नुपर्नेछ र मृत्युलोकमा कुष्ठरोगी भएर धेरै कष्ट भोग्नुपर्नेछ। त्यसैले, म कुष्ठरोगी भएको छु र पृथ्वीमा भयानक कष्ट भोगिरहेको छु। तसर्थ, कृपया मेरो मुक्तिको उपाय बताइदिनुहोस्।"

मार्कण्डेय ऋषिले भन्नुभयो, "हे हेममाली ! तिमीले मेरो अगाडि सत्य बोलेका छौ; त्यसैले म तिम्रो मुक्तिको लागि एउटा व्रतको बारेमा बताउनेछु। यदि तिमीले आषाढ महिनाको कृष्ण पक्षमा पर्ने योगिनी एकादशीको व्रत विधिपूर्वक पालना गर्यौ भने, तिम्रा सबै पापहरू नष्ट हुनेछन्।"

ऋषिको कुरा सुनेर हेममाली अत्यन्तै हर्षित भए र ऋषिको निर्देशन अनुसार विधिपूर्वक योगिनी एकादशीको व्रत बस्न थाले। यस व्रतको प्रभावले उनी आफ्नो पुरानै स्वरूपमा फर्किए र प्रसन्नतापूर्वक आफ्नी पत्नीसँग पुनर्मिलन भयो।

हे राजन ! यो योगिनी एकादशीको कथा सुन्नाले अठासी हजार ब्राह्मणहरूलाई भोजन गराए बराबरको पुण्य प्राप्त हुन्छ। यो व्रत गर्नाले सबै पापहरू नष्ट हुन्छन् र अन्ततः भक्तले मुक्ति प्राप्त गरी स्वर्गको अधिकारी बन्छ।"

सारांश (कथा-सार)

मानिसले पूजा जस्ता धार्मिक कार्यहरू गर्नमा आलस्य वा लापरवाही गर्नु हुँदैन। बरु, सधैं अनुशासित रहेर र मनलाई नियन्त्रणमा राखेर भगवानको सेवामा समर्पित हुनुपर्छ।