परिवर्तिनी एकादशी व्रत कथा

पाण्डुनन्दन अर्जुनले भने - "हे प्रभु! भाद्रपद महिनाको शुक्ल पक्षमा पर्ने एकादशीको नाम के हो र त्यस दिन व्रत बस्ने नियमहरू के के हुन्? यस एकादशीको व्रत बस्नाले कस्तो फल प्राप्त हुन्छ? हे कृष्ण! कृपया मलाई यो सबै विस्तारमा बताउनुहोस्।"

भगवान श्रीकृष्णले भन्नुभयो - "हे पार्थ! भाद्रपद महिनाको शुक्ल पक्षको एकादशीलाई जयन्ती एकादशी भनिन्छ। यस एकादशीको कथा सुन्नाले मात्र पनि सबै पापहरू नष्ट हुन्छन् र मानिस स्वर्गको अधिकारी बन्छ। जयन्ती एकादशीको कथाले ठुला पापीहरूको पनि उद्धार गर्छ। यदि कुनै धर्मात्मा व्यक्तिले यस दिन मेरो पूजा गर्छ भने, म उसलाई सम्पूर्ण संसारको भक्तिको फल प्रदान गर्दछु। जसले मेरो पूजा गर्छन्, उनीहरूले मेरो धाम प्राप्त गर्छन्, यसमा कुनै शंका छैन। यस एकादशीमा भगवान श्रीवामनको पूजा गर्नुको अर्थ ब्रह्मा, विष्णु र महेश - तीनै देवताहरूको सम्मान गर्नु पनि हो। हे पार्थ! जसले यस एकादशीको व्रत बस्छन्, उनीहरूका लागि यस संसारमा अरू केही बाँकी रहँदैन। यस दिन भगवान विष्णुले आफ्नो कोल्टे फेर्नुहुन्छ, त्यसैले यसलाई परिवर्तिनी एकादशी पनि भनिन्छ।"

यो सुनेर अर्जुनले भने - "हे जनार्दन! तपाईंका कुरा सुन्दा म अलमलमा परें कि तपाईं कसरी सुत्नुहुन्छ र कोल्टे फेर्नुहुन्छ। तपाईंले बलिलाई किन बाँध्नुभयो र वामन रूप धारण गरेर कस्ता लीलाहरू गर्नुभयो? चतुर्मास व्रतका नियमहरू के हुन् र तपाईंको शयनको समयमा मानिसहरूले के गर्नुपर्छ? कृपया मलाई सबै कुरा विस्तारमा बताउनुहोस्।"

भगवान कृष्णले भन्नुभयो - "हे कुन्तीपुत्र अर्जुन! अब सबै पापहरू हटाउने यो कथा ध्यान दिएर सुन। त्रेता युगमा बलि नामका एक दैत्य थिए। उनी अत्यन्त भक्त, उदार, सत्यवादी र ब्राह्मणहरूको सेवा गर्थे। उनले निरन्तर यज्ञ र तपस्या गरिरहे। उनको भक्तिको शक्तिका कारण उनले स्वर्गमा इन्द्रको स्थानमा शासन गर्न थाले। इन्द्र लगायत अन्य देवताहरूले यो सहन सकेनन् र भगवान श्रीहरिसँग सहायताको लागि प्रार्थना गरे। अन्ततः, मैले एक तेजस्वी ब्राह्मण बालक वामनको रूप धारण गरें र राजा बलिलाई पराजित गरें।" यो सुनेर अर्जुनले सोधे - "हे लीलापति! तपाईंले वामन रूप धारण गरेर बलिलाई कसरी हराउनुभयो? कृपया मलाई यो सबै विस्तारमा बताउनुहोस्।"

भगवान कृष्णले भन्नुभयो - "मैले वामनको रूप धारण गरें र राजा बलिसँग अनुरोध गरें - हे राजा! मलाई तीन पाइला भूमि दिनुहोस् र तपाईंले तीनै लोक दान गरेको फल प्राप्त गर्नुहुनेछ।

राजा बलि मेरो सानो अनुरोधमा सहमत भए र भूमि दान गर्न तयार भए। उनले वचन दिएपछि मैले आफ्नो आकार बढाएँ, मेरो एउटा खुट्टा भूलोकमा, तिघ्रा भुवर्लोकमा, कम्मर स्वर्गलोकमा, पेट महर्लोकमा, हृदय जनलोकमा, घाँटी तपलोकमा र अनुहार सत्यलोकमा राखेर टाउको अग्लो बनाएँ। त्यस क्षणमा सूर्य, तारा, इन्द्र र अन्य देवताहरूले मेरो स्तुति गर्न थाले। त्यसपछि मैले राजा बलिलाई सोधें, 'हे राजा! अब म मेरो तेस्रो पाइला कहाँ राखूँ?' यो सुनेर राजा बलिले टाउको निहुराए।

मैले उनको टाउकोमा आफ्नो पाइला राखें र देवताहरूको हितका लागि मेरा दैत्य भक्तलाई पाताल लोक पठाएँ। उनले मसँग बिन्ती गर्न थाले।

मैले उनलाई भनें, हे बलि! म सधैं तिम्रो साथमा रहनेछु।

भाद्रपदको शुक्ल पक्षको परिवर्तिनी एकादशीका दिन, मेरो एउटा रूप राजा बलिको नजिक रहन्छ भने अर्को रूप क्षीरसागरमा शेषनागमा विश्राम गर्छ।"

यस एकादशीमा भगवान विष्णु सुतिरहेकै अवस्थामा कोल्टे फेर्नुहुन्छ।

यस दिन त्रिलोकीनाथ भगवान विष्णुको पूजा गरिन्छ। चाँदी, चामल र दही दान गर्ने चलन छ। भक्तहरू रातभर जाग्राम पनि बस्नुपर्छ।

यो व्रत बस्नाले मानिस सबै पापबाट मुक्त हुन्छ र स्वर्ग प्राप्त गर्न सक्छ। पाप नष्ट गर्ने भनिएको यस एकादशी व्रतको कथा सुन्नेहरूले अश्वमेध यज्ञ गरे बराबरको पुण्य प्राप्त गर्छन्।

संक्षिप्त सार (कथा-सार)

दान दिएपछि मानिस विनम्र रहनुपर्छ। राजा बलि अहंकारी भए र अन्ततः पाताल पुगे। यसले हामीलाई सिकाउँछ कि कुनै पनि काममा अति गर्नु अनुपयुक्त हुन्छ।