षट्तिला एकादशी व्रत कथा

भगवान श्रीकृष्णबाट एकादशीहरूको महिमा सुनेपछि, अर्जुनले श्रद्धापूर्वक ढोग गर्दै भने - "हे केशव ! तपाईंको दिव्य मुखबाट एकादशीका कथाहरू सुन्दा मलाई अत्यन्त आनन्द मिलेको छ। हे मधुसूदन ! कृपया दया गरेर अन्य एकादशीहरूको महिमा पनि वर्णन गरिदिनुहोस्।"

भगवान श्रीकृष्णले जवाफ दिनुभयो - "हे अर्जुन ! अब म तिमीलाई माघ महिनाको कृष्ण पक्षमा पर्ने षट्तिला एकादशी व्रतको कथा सुनाउँछु -

एक पटक, ऋषि दालभ्यले ऋषि पुलस्त्यलाई सोधे - 'हे पूज्य ऋषि ! मृत्युलोकका मानिसहरूले ब्रह्महत्या, अरूको धन चोरी गर्ने र अरूको प्रगतिमा ईर्ष्या गर्ने जस्ता गम्भीर पापहरू गर्छन्। यी घोर पापहरू क्रोध, ईर्ष्या, आवेग र अज्ञानतामा गरिन्छ। पछि, उनीहरू पछुताउँछन्, हाय ! हामीले के गर्यौं ! हे महर्षि ! यस्ता व्यक्तिहरूलाई नर्कबाट बचाउने उपाय के छ? कृपया यस्तो कुनै विधि बताइदिनुहोस् जसले मानिसहरूलाई नर्क जानबाट रोक्न सकोस् र त्यसको परिणामबाट बच्न सहयोग गरोस्। कस्तो प्रकारको दान वा पुण्य कार्यले उनीहरूलाई नर्कको यातनाबाट बचाउन सक्छ? कृपया आफ्नो अनुग्रहपूर्ण बुद्धिका साथ यी सबै जिज्ञासाहरूको समाधान गरिदिनुहोस्।'

ऋषि दालभ्यको कुरा सुनेर ऋषि पुलस्त्यले जवाफ दिनुभयो - 'हे महान ऋषि ! तपाईंले मलाई एउटा गम्भीर प्रश्न सोध्नुभएको छ। यसको उत्तरले मानवतालाई ठूलो लाभ पुर्याउनेछ। म एउटा यस्तो रहस्य साझा गर्नेछु जुन भगवान इन्द्र र अन्य देवताहरूलाई पनि थाहा छैन। माघ महिनामा, मानिसले स्नान गरेर आफूलाई शुद्ध पार्नुपर्छ र आफ्ना इन्द्रियहरूलाई नियन्त्रणमा राख्नुपर्छ। काम, क्रोध, लोभ, मोह, ईर्ष्या र अहंकारलाई पूर्णतया त्याग्नु आवश्यक छ।

पुष्य नक्षत्रको समयमा, गाईको गोबर, कपास र तिल मिसाएर गुइँठाहरू बनाउनुपर्छ। त्यसपछि ती गुइँठाहरू १०८ पटक हवन गर्न प्रयोग गर्नुपर्छ।

जुन दिन मूल नक्षत्र र एकादशी तिथि मिल्छ, त्यस दिन ठूलो पुण्य प्रदान गर्ने धार्मिक नियमहरू अपनाउनुपर्छ। दैनिक नित्यकर्महरू पूरा गरिसकेपछि, देवाधिदेव भगवान श्री हरिको पूजा र भजन कीर्तन गर्नुपर्छ।

एकादशीको दिन व्रत बस्नुपर्छ, रातभर जाग्राम बस्नुपर्छ र हवन गर्नुपर्छ। भोलिपल्ट धूप, दीप र नैवेद्यले भगवान श्री हरिको पूजा गर्नुपर्छ र खिचडीको भोग लगाउनुपर्छ। यस दिन भगवान विष्णुलाई पेठा (कुभिन्डो), नरिवल, सीताफल वा सुपारी जस्ता वस्तुहरू प्रयोग गरेर अर्घ्य दिनु आवश्यक छ। यसपछि उहाँलाई प्रार्थना गर्नुपर्छ - 'हे ब्रह्माण्डका प्रभु ! तपाईं असहायहरूको सहारा र संसारमा डुबिरहेकाहरूको उद्धारकर्ता हुनुहुन्छ। हे कमलनयन ! हे मधुसूदन ! हे जगन्नाथ ! हे पुण्डरीकाक्ष ! माता लक्ष्मीका साथमा मेरो यो विनम्र अर्पण स्वीकार गर्नुहोस्।' यसपछि ब्राह्मणलाई जल र तिलले भरिएको पात्र दान गर्नुपर्छ। सम्भव भएमा ब्राह्मणलाई तिलका साथ गाई दान गर्नु अत्यन्त पुण्यदायी मानिन्छ। दान गरिएको प्रत्येक तिलको दाना बराबर मानिस हजार वर्षसम्म स्वर्गमा बस्छ भनिन्छ।

यसरी तिललाई ६ रूपमा प्रयोग गरिने भएकाले यसलाई षट्तिला भनिन्छ, जसले विभिन्न प्रकारका पापहरू नष्ट गर्दछ। यति भनेर ऋषि पुलस्त्यले थपे, अब म एकादशीको कथा सुनाउनेछु -

एकपटक नारद मुनिले भगवान श्री हरिसँग षट्तिला एकादशीको महत्त्वको बारेमा सोधे। उनले भने - 'हे प्रभु ! मेरो नमस्कार स्वीकार गर्नुहोस्। षट्तिला एकादशीको व्रत बस्दा कस्तो पुण्य प्राप्त हुन्छ? यसको कथा के हो? कृपया मलाई सुनाउनुहोस्।'

नारदको अनुरोध सुनेर भगवान श्री हरि भन्नुभयो - 'हे नारद ! म तिमीलाई एउटा सत्य वृत्तान्त सुनाउँछु जुन मैले आफैंले देखेको छु। यसलाई ध्यानपूर्वक सुन -

धेरै समय पहिले, मृत्युलोकमा एक ब्राह्मणी बस्थिन्। उनले नियमित रूपमा व्रत र तपस्या गर्थिन्। एक पटक, उनले एक महिनासम्म व्रत बसिन्, जसले गर्दा उनको शरीर अत्यन्त कमजोर भयो। उनी धेरै बुद्धिमान भए पनि उनले कहिल्यै देवता वा ब्राह्मणहरूलाई अन्न वा अन्य वस्तुहरू दान गरिनन्। मैले सोचेँ कि यी ब्राह्मणीले व्रतको माध्यमबाट आफ्नो शरीर शुद्ध पारेकी छिन् र वैकुण्ठ त प्राप्त गर्नेछिन्, तर उनले कहिल्यै अन्न दान गरेकी छैनन्। अन्न बिना प्राणीहरू सन्तुष्ट हुन गाह्रो छ। यो सोचेर म मृत्युलोकमा ओर्लिएँ र उनीसँग भिक्षा मागेँ। ब्राह्मणीले सोधिन् - 'हे योगिराज, तपाईं यहाँ किन आउनुभयो?' मैले जवाफ दिएँ - 'म भिक्षा चाहन्छु'। यो सुनेर उनले मलाई माटोको डल्लो दिइन्। माटोको डल्लो लिएर म देवलोक फर्किएँ। केही समयपछि ब्राह्मणीले आफ्नो नश्वर शरीर त्यागिन् र स्वर्ग पुगिन्। माटोको डल्लो दान गरेको पुण्यले उनलाई एउटा आँपको रूख भएको घर प्रदान गरियो। तर, उनले घरमा अन्य कुनै पनि वस्तुहरू पाइनन्। दुखी भएर उनी मकहाँ आइन् र सोधिन् - 'हे प्रभु, मैले धेरै व्रत र अनुष्ठानहरू मार्फत तपाईंको पूजा गरेको छु। तैपनि मेरो घर खाली छ। यस्तो किन भयो?'

मैले भनेँ - 'तिमी आफ्नो घर जाऊ र जब देव-स्त्रीहरू तिमीलाई भेट्न आउँछन्, उनीहरूसँग षट्तिला एकादशी व्रतको महत्त्व र नियमहरूको बारेमा सोध। उनीहरूले नभनुन्जेल ढोका नखोल्नु।'

भगवानको आज्ञा शिरोधार्य गर्दै उनी आफ्नो घर गइन्। जब देव-स्त्रीहरू आएर ढोका खोल्न भने, ब्राह्मणीले भनिन् - 'यदि तपाईंहरू मलाई भेट्न आउनुभएको हो भने, पहिले मलाई षट्तिला एकादशीको महत्त्व बताउनुहोस्।'

तब एक देव-स्त्रीले भनिन् - 'यदि तिम्रो इच्छा त्यही हो भने ध्यान दिएर सुन - म तिमीलाई एकादशी व्रत र यसको महत्त्वका साथै नियमहरू बताउनेछु।'

जब देव-स्त्रीले षट्तिला एकादशीको महत्त्व सुनाइन्, ब्राह्मणीले ढोका खोलिन्। देव-स्त्रीहरूले ती ब्राह्मणीलाई अन्य सबै महिलाहरूभन्दा भिन्न पाए। ब्राह्मणीले पनि देव-स्त्रीले भने बमोजिम षट्तिला एकादशीको व्रत बसिन् र त्यसको प्रभावले उनको घर धनधान्यले भरियो। त्यसैले हे पार्थ ! मानिसहरूले अज्ञानता त्यागेर षट्तिला एकादशीको व्रत बस्नुपर्छ। यो एकादशी व्रत बस्ने व्यक्ति जन्म-जन्मान्तरसम्म रोगबाट मुक्त हुन्छ। यो व्रतले मानिसका सबै पापहरू नष्ट हुन्छन्।"

सारांश (कथा-सार)

षट्तिला एकादशीको व्रतले शारीरिक शुद्धि र स्वास्थ्य मात्र ल्याउँदैन, बरु अन्न र तिल आदि दान गरेर धन र समृद्धि पनि बढाउँछ। यसले यो पनि प्रमाणित गर्दछ कि मानिसले जे र जसरी दान गर्छ, शरीर त्याग गरेपछि उसले त्यस्तै फल प्राप्त गर्दछ। त्यसैले धार्मिक कार्यका साथसाथै हामीले दान पनि गर्नुपर्छ। शास्त्रमा उल्लेख छ कि दान बिना कुनै पनि धार्मिक कार्य पूर्ण हुँदैन।