रवि प्रदोष व्रत कथा

प्राचीन समयमा, एक पटक ऋषिहरूले भागीरथीको पवित्र तटमा एउटा भव्य सभाको आयोजना गरे। यो सभा सम्पूर्ण सृष्टिका प्राणीहरूको कल्याणका लागि आयोजना गरिएको थियो। ऋषिहरूको त्यस विशाल सभामा श्री व्यासजीका सुयोग्य शिष्य श्री सूतजी भगवानको दिव्य नाम गाउँदै प्रकट हुनुभयो। सूतजीलाई देख्ने बित्तिकै शौनक आदि अठासी हजार ऋषिहरूले उहाँलाई दण्डवत् प्रणाम गरे। सूतजीबाट आशीर्वाद पाएपछि सबै शिष्यहरू आ-आफ्नो स्थानमा बसे।

त्यहाँ उपस्थित ऋषिहरूले आफ्नो जिज्ञासा व्यक्त गर्दै सूतजीसँग सोधे - "हे परम ज्ञानी सूतजी महाराज! कलियुगमा सबै प्राणीहरू धर्म, कर्म, वेद र शास्त्रविहीन हुनेछन् र अधर्म तथा पापकर्ममा लाग्नेछन्। यसका कारण उनीहरूको पुण्य क्षीण हुनेछ र उनीहरूले दुःख पाउनेछन्। त्यसैले, यस्तो कठिन परिस्थितिमा कुन चाहिँ आराधनाबाट भगवान शिवको भक्ति सजिलै प्राप्त होला? कुन चाहिँ त्यो श्रेष्ठ व्रत हो जसबाट धर्मको पालना गर्नेहरूको सबै मनोकामना पूरा होला, कृपया वर्णन गरिदिनुहोस्।"

ऋषिहरूको लोककल्याणकारी प्रश्न सुनेर सूतजीले भन्नुभयो - "हे शौनक र अन्य महर्षिहरू, तपाईंहरू सबै धन्य हुनुहुन्छ, तपाईंहरूले निकै महत्त्वपूर्ण र जनहितकारी प्रश्न सोध्नुभयो। तपाईंहरूले यो प्रश्न सबै प्राणीहरूको कल्याणका लागि सोध्नुभएको छ, त्यसैले हे ऋषिहरू! म तपाईंहरूको अगाडि एक अत्यन्तै उत्तम व्रतको विधिको वर्णन गर्छु। यो व्रत गर्नाले सबै प्रकारका पापहरू मेटिन्छन्। यो व्रत सबै दुःख हटाउने र सुख, शान्ति, समृद्धि तथा सन्तान आदि प्रदान गर्ने हो। यो व्रत भगवान शिवले माता पार्वतीलाई सिकाउनुभएको थियो। त्यसपछि, यस व्रतको शिक्षा मेरो पूजनीय गुरुदेवले उहाँबाट र मैले मेरो गुरुदेवबाट प्राप्त गरेको हुँ।"

व्रतको विधिको वर्णन गर्दै सूतजी भन्नुहुन्छ - "बिहानको स्नान आदि दैनिक नित्य कर्मबाट निवृत्त भएपछि भगवान शिवको ध्यान गर्नुहोस्। निराहार रहेर शिव मन्दिरमा गई भगवान शिवको पूजा गर्नुहोस्। पूजापछि अर्ध पुण्ड्र त्रिपुण्ड्र तिलक लगाउनुहोस्। बेलपत्र, धूप, दीप, अक्षता र मौसमी फलफूल आदि अर्पण गरेर शिवजीको पूजा गर्नुहोस्। रुद्राक्षको मालाले 'ॐ नमः शिवाय' मन्त्रको जप गर्नुहोस्। त्यसपछि ब्राह्मणहरूलाई भोजन गराउनुहोस् र आफ्नो क्षमता अनुसार दक्षिणा दिनुहोस्। त्यसपछि मौन व्रत धारण गर्नुहोस्। झुट नबोल्नुहोस्, भुइँमा सुत्नुहोस् र एक पटक मात्र भोजन गर्नुहोस्। 'ॐ ह्रीं क्लीं नमः शिवाय स्वाहा' मन्त्रले आहुति दिएर हवन गर्नुहोस्। यसरी व्रत बस्नाले सबै मनोकामना पूरा हुन्छन्। साउन महिनामा यो व्रतले उत्कृष्ट फल दिन्छ। हे ऋषिहरू! यो प्रदोष व्रत भगवान शिवले माता पार्वतीका अगाडि र श्री वेदव्यास ऋषिले मेरो अगाडि वर्णन गर्नुभएको थियो।"

शौनक र अन्य ऋषिहरूले भने - "हे मुनिश्रेष्ठ! हजुरले यो अत्यन्तै शुभ, दुःखनाशक र गुप्त व्रतको वर्णन गर्नुभयो। कृपया यो पनि बताइदिनुहोस् कि यो व्रत कसले गरेको थियो र उनीहरूले के फल प्राप्त गरे?" श्री सूतजीले भन्नुभयो - "हे ज्ञानी ऋषिहरू! तपाईंहरू भगवान शिवका अनन्य भक्त हुनुहुन्छ, तपाईंहरूको यो भक्तिपूर्ण आग्रहमा म यो व्रत गर्ने भक्तहरूको कथा सुनाउँछु, ध्यान दिएर सुन्नुहोस् -

एउटा गाउँमा एकजना गरिब ब्राह्मण बस्दथे। उनकी पत्नी निकै धार्मिक थिइन् र भक्तिपूर्वक प्रदोष व्रत बस्ने गर्थिन्। उनीहरूको एउटा छोरा थियो। एक पटक उनको छोरा गंगामा स्नान गर्न जाँदै थियो। संयोगवश बाटोमा डाँकाहरूले उनलाई घेरे र भने - 'हामीलाई तिम्रो बुबाको लुकाइएको खजानाको बारेमा बताऊ, अन्यथा हामी तिमीलाई मार्नेछौँ।' केटोले डराउँदै भन्यो - 'हे दाजुहरू! हामी धेरै गरिब, असहाय र दुःखी छौँ। हामीसँग धन र सम्पत्ति कहाँबाट हुनु र?'

डाँकाहरूमध्ये एकजनाले सोध्यो - 'यो पोटलीमा के छ?' केटोले निर्दोष भावले भन्यो - 'मेरी आमाले मेरो लागि रोटी बाँधिदिनुभएको छ।' त्यही बेला अर्को डाँकाले भन्यो - 'यो केटो निकै गरिब र असहाय देखिन्छ, यसलाई छोडिदिनुपर्छ।' अन्तमा उनीहरूले सल्लाह गरेर उनलाई त्यहीँ छोडेर हिँडे।

डाँकाहरूबाट मुक्त भएपछि त्यो केटो एउटा सहर नजिकै पुग्यो। त्यहाँ एउटा बरको रूख थियो, केटो थकाइका कारण त्यस रूखको छायामा सुत्न थाल्यो। त्यस सहरका सैनिकहरू डाँकाहरूको खोजीमा हिँड्दा-हिँड्दै त्यस केटोकहाँ पुगे। अपरिचित भएकाले सैनिकहरूले त्यस केटोलाई चोर ठाने र समातेर राजाको दरबारमा पेश गरे। राजाले उनलाई कारावासको सजाय दिए।

अर्कोतर्फ, केटोकी आमा भगवान शिवको प्रदोष व्रत बसिरहेकी थिइन्। आमाले मनमनै शिवजीसँग प्रार्थना गरिरहेकी थिइन् कि उनको छोरा गंगा स्नान गरेर सुरक्षित रूपमा फर्कियोस्। आमाले भक्तिपूर्वक गरेको त्यस व्रतको फलस्वरुप, राजाले त्यही रात एउटा सपना देखे कि त्यो केटो निर्दोष छ र यदि उसलाई बिहानसम्म मुक्त गरिएन भने राजाको सम्पूर्ण राज्य र वैभव छिट्टै नष्ट हुनेछ।

बिहान हुने बित्तिकै राजा पहिले त्यस केटोकहाँ गए र उनलाई सबै कुरा बताउन आग्रह गरे। केटोले बाटोमा डाँकाहरूसँग भएको जम्काभेट र आफ्नो गरिबीको सबै कथा राजाको अगाडि सुनायो। राजाले सैनिकहरू पठाएर केटोका आमाबुबालाई आफूतिर बोलाए। केटोका बुबा, ती गरिब ब्राह्मण, डराउँदै आफ्नी पत्नीका साथ दरबारमा उपस्थित भए। राजाले ब्राह्मणलाई भने - 'नडराउनुहोस्, तपाईंको छोरा निर्दोष छ। तपाईंहरूको यो गरिब र असहाय अवस्था देखेर हामी तपाईंको जीविकाका लागि पाँच वटा गाउँ दान गर्दछौँ।' भगवान शिवको कृपाले ती ब्राह्मण आफ्नो परिवारका साथ सुखपूर्वक जीवन बिताउन थाले।

यसैगरी, जसले भक्ति र श्रद्धाका साथ यो व्रत गर्छ, उसले सधैँ आनन्द प्राप्त गर्छ।

॥ यसरी श्री रवि प्रदोष व्रत कथा समाप्त हुन्छ ॥