भालचन्द्र सङ्कष्टी व्रत कथा

माता पार्वतीले भगवान गणेशबाट वर्षभरि आउने सबै चतुर्थी तिथिहरूको कथा र महत्त्व सुनिरहनुभएको थियो। माता पार्वतीले भगवान गणेशलाई भन्नुभयो - "हे गजानन, पूर्णिमान्त हिन्दू क्यालेन्डर अनुसार, चैत्र महिनाको कृष्ण पक्ष चतुर्थी (अमान्त फाल्गुन महिना) मा तपाईंको कुन रूपको पूजा गरिन्छ? र यसको विधि के हो?"

माता पार्वतीको प्रश्नको उत्तर दिँदै भगवान गणेशले भन्नुभयो - "हे माता, चैत्र महिनाको कृष्ण पक्षको चतुर्थीमा मेरो भालचन्द्र रूपको पूजा गर्नुपर्छ। यस दिन दिनभर व्रत बस्नुपर्छ र अन्त्यमा मेरो षोडशोपचार पूजा गर्नुपर्छ। भालचन्द्र संकष्टी चतुर्थीका दिन, भक्तले ब्राह्मण भोजनपछि पञ्चगव्य सेवन गरेर व्रत बस्नुपर्छ। यो व्रतले सबै बाधाहरू नष्ट गर्दछ। यो व्रत विधिवत पालना गर्नाले मानिसले सबै सिद्धिहरू प्राप्त गर्दछ। हे जगन्माता! म तपाईंलाई भालचन्द्र संकष्टी व्रतसँग सम्बन्धित एउटा कथा सुनाउँछु, कृपया ध्यान दिएर सुन्नुहोस्।

प्राचीन कालमा मयूरध्वज नामका एक धेरै धर्मी र शक्तिशाली राजा थिए। मयूरध्वजको राज्यमा सबै मानिसहरू सुखी र तनावमुक्त जीवन बिताइरहेका थिए। राजा सधैं धार्मिक कार्यमा संलग्न रहन्थे। तर विभिन्न प्रकारका धार्मिक अनुष्ठान, हवन, यज्ञ आदि गरे पनि राजाका छोरा थिएनन्। विभिन्न प्रकारका उपायहरू गरेपछि अन्ततः महर्षि याज्ञवल्क्यको कृपा र आशीर्वादले उनले एक सुन्दर छोरा प्राप्त गरे। छोरा पाएपछि राजाले सम्पूर्ण राज्य आफ्ना मन्त्री धर्मपाललाई सुम्पेर छोरा र परिवारसँग समय बिताउन थाले।

सम्पूर्ण राज्यको जिम्मेवारी पाएपछि मन्त्री धर्मपालले पनि विभिन्न प्रकारका सुखभोगका साथ शासन गर्न थाले। समय बित्दै जाँदा मन्त्रीले पाँच छोराहरूको आशीर्वाद पाए। समय आएपछि सबै छोराहरूको विवाह सम्पन्न भयो र सबैजना आ-आफ्ना परिवारसँग सुखका साथ बस्न थाले। मन्त्री धर्मपालकी पाँचौं र कान्छी बुहारी सधैं पूजा र धार्मिक कार्य आदिमा तल्लीन रहन्थिन्। उनी भगवान गणेशकी परम भक्त थिइन् र उहाँको विधिवत पूजा गर्थिन्।

एक पटक चैत्र कृष्ण पक्ष चतुर्थी आयो, मन्त्रीकी कान्छी बुहारीले व्रत बसिन् र पूर्ण विधि-विधानका साथ भालचन्द्र संकष्टी चतुर्थीको पूजा गरिन्। बुहारीले यसरी पूजा गरेको देखेर उनकी सासूले आपत्ति जनाउन थालिन् र भनिन् - 'तिमी कस्तो खालको तान्त्रिक पूजा गर्दैछौ? तिम्रो उद्देश्य के हो? के तिमीले मेरो छोरामा वशीकरण प्रयोग गर्दैछौ? यो पूजा तुरुन्तै बन्द हुनुपर्छ, अहिले नै बन्द गर।'

सासूबाट यस्तो कठोर शब्द सुनेर बुहारीले भनिन् - 'आमा! यो कुनै प्रकारको तान्त्रिक पूजा होइन। म मेरो परिवारको सुरक्षा र कल्याणको कामनाका साथ भगवान श्री गणेशलाई समर्पित संकष्टी व्रत र पूजा गर्दैछु। यस व्रतका कारण जीवनका सबै प्रकारका कष्टहरू टर्छन् र प्राणीले बिना कुनै अवरोध आफ्नो लक्ष्य प्राप्त गर्दछ। त्यसैले, म यो पूजा अधुरो छोड्न सक्दिन।'

जब बुहारीले तर्क गरिन्, सासू धेरै रिसाइन् र भनिन् - 'म कुनै भगवान गणेशलाई मान्दिन, तिमीले यी सबै तन्त्र-मन्त्रहरू बन्द गर्नुपर्छ।' बुहारीलाई यसो भनिसकेपछि सासूले आफ्नो छोरालाई उनी विरुद्ध उक्साइन् र भनिन् - 'तिम्री श्रीमतीले हामीलाई हानि पुऱ्याउन तन्त्र प्रयोग गर्दैछिन्, त्यसैले तिमीले उनलाई सम्झाउनुपर्छ, नत्र हामीले गम्भीर समस्या भोग्नुपर्नेछ।'

आफ्नी आमाद्वारा भ्रमित भएपछि, छोराले आफ्नी श्रीमतीलाई संकष्टी चतुर्थीको पूजा गर्नबाट रोक्न विभिन्न तरिकाले दुःख दिन थाले। तर विभिन्न प्रकारका यातनाहरू सहेर पनि बुहारीले भक्तिपूर्वक भालचन्द्र संकष्टी व्रत पूरा गरिन्। पूजा सकेपछि उनले करुण भावले भगवान श्री गणेशसँग प्रार्थना गर्न थालिन् - 'हे गजानन गणपति! मेरी सासू र पतिको बुद्धि भ्रमित भएको छ। कृपया उनीहरूलाई आफ्नो महिमाको सम्झना गराउनुहोस्। हे पार्वती नन्दन! यस्तो लीला रच्नुहोस् कि मेरी सासू र पतिको हृदयमा तपाईं प्रति विश्वास जाग्न सकोस्।'

भक्तवत्सल भगवान श्री गणेशले आफ्ना भक्तको कारुणिक पुकार सुन्नुभयो र उहाँले एउटा उपाय सोच्नुभयो। गणेशजीले आफ्नो मायाले राजा मयूरध्वजका छोरा राजकुमारलाई अपहरण गर्नुभयो र उनलाई मन्त्री धर्मपालको दरबारमा लुकाउनुभयो। गणेशजीले राजकुमारका लुगा र गहनाहरू धर्मपालको दरबारको एउटा ठाउँमा छोडिदिनुभयो। जब राजा मयूरध्वजले आफ्नो दरबारमा छोरालाई देखेनन्, उनी चिन्तित भए। राजा विचलित भएर सबै दिशामा राजकुमारको खोजी गर्न थाले। आफ्नो छोरा खोज्दै उनी मन्त्री धर्मपालको दरबारमा पुगे, जहाँ राजाले आफ्नो छोराका लुगा, गहना आदि त्यहाँ लडिरहेको देखे। आफ्नो छोराका लुगा र गहनाहरू यस अवस्थामा देखेर राजा 'ओ राजकुमार! ओ मेरो प्यारो छोरा!' भन्दै विभिन्न तरिकाले आफ्नो छोराका लागि रुन थाले।

राजाले तुरुन्तै मन्त्रीलाई आफ्नो छोरा खोज्न आदेश दिए। राजा मयूरध्वजले यो पनि भने कि यदि मन्त्री धर्मपालले राजकुमारलाई सुरक्षित फेला पारेनन् भने उनलाई मृत्युदण्ड दिइनेछ। मन्त्रीले धेरै खोजे तर राजकुमारलाई कतै फेला पार्न सकेनन्। मन्त्री डराए र राजाको अगाडि उपस्थित भएर भने - 'महाराज! मैले जताततै जासूस र सिपाहीहरू पठाएँ, मैले आफैं पनि खोजें, तर राजकुमारको बारेमा कुनै जानकारी फेला परेन। हाम्रो राज्यमा यस्तो कुनै अपराधी वा अपहरणकारी छैन जसले यस्तो दुस्साहस गरोस्।'

मन्त्रीको कुरा सुनेर राजा रिसाए र भने - 'दुष्ट मन्त्री! मेरो छोराका लुगा र गहना तिम्रो दरबारबाट बरामद भएका छन्। यदि तिमीले मलाई चाँडै मेरो छोराको बारेमा कुनै जानकारी दिएनौ भने मृत्युदण्डको लागि तयार होऊ।' राजालाई अत्यन्तै रिसाएको देखेर मन्त्री डराए र आफ्नो दरबारमा आएर आफ्ना परिवारका सदस्यहरूसँग राजकुमारको बारेमा सोधपुछ गर्न थाले। उनी विचलित भएर भने - 'यदि कसैलाई राजाको छोराको बारेमा केही थाहा छ भने तुरुन्तै भन, नत्र राजाले मलाई पूर्ण रूपमा नष्ट गरिदिनेछन्।'

मन्त्री धर्मपाललाई त्रसित अवस्थामा देखेर उनकी कान्छी बुहारीले भनिन् - 'हे पिता! मेरी सासू र पतिले भगवान श्री गणेशको अपमान गरेका थिए। यो सबै त्यसैको परिणाम हो। भगवान गणेशको क्रोधका कारण राजाका छोरा अदृश्य भएका हुन्। त्यसैले, राजा र सबै जनताले संकष्टी चतुर्थीको व्रत बस्नुपर्छ, जसका कारण गौरी नन्दन गणेशले निश्चित रूपमा राजकुमारलाई फिर्ता दिनुहुनेछ।'

मन्त्रीले आफ्नी बुहारीसँग बारम्बार क्षमा मागे र भने - 'हे सुलक्षणी! तिमी नै हाम्रो परिवारको हित गर्ने व्यक्ति हौ। कृपया मलाई भगवान गणेशको पूजा गर्ने विधि बताऊ। हामी अज्ञानी छौं, जसलाई भगवान गणेशको महिमा थाहा छैन। त्यसैले, कृपया हामीलाई संकष्टी व्रतका नियमहरूको बारेमा जानकारी दिनुहोस् र राजकुमारलाई फेला पार्न सहयोग गर्नुहोस्।' बुहारीले उनलाई संकष्टी व्रतका नियमहरू बताइन्, जस अनुसार राजाले सम्पूर्ण जनताका साथ व्रत बसे र भक्तिपूर्वक भगवान गणेशको पूजा गरेर अनुष्ठान पूरा गरे।

भगवान गणेश उनीहरू सबैको भक्तिपूर्ण पूजाबाट प्रसन्न हुनुभयो र तुरुन्तै उहाँले राजाका छोरालाई सबैको अगाडि प्रस्तुत गर्नुभयो। आफ्नो छोरालाई आफ्नो अगाडि सुरक्षित देखेर राजा धेरै प्रसन्न भए र जनतामा पनि हर्षोल्लासको वातावरण छायो। राजाले मन्त्री धर्मपालकी बुहारीलाई धन्यवाद दिए र सबै नगरवासीहरूलाई सधैं संकष्टी व्रत बस्न आग्रह गरे।"

॥इति श्री भालचन्द्र संकष्टी चतुर्थी कथा सम्पूर्णः॥

माहात्म्य

श्री गणेशजीले माता पार्वतीलाई भन्नुभयो - "हे माता, चैत्र कृष्ण पक्ष चतुर्थी व्रत सबै लोकहरूमा श्रेष्ठ छ, यो संसार र अन्य सबै लोकहरूमा यो भन्दा अर्को कुनै व्रत छैन। भगवान श्री कृष्णले युधिष्ठिरजीलाई यो कथा सुनाउनुभएको थियो। युधिष्ठिरजीले चैत्र महिनाको कृष्ण पक्षको भालचन्द्र संकष्टीको व्रत बसेर आफ्नो गुमेको राज्य पुन: प्राप्त गर्नुभयो।"