द्विजप्रिय सङ्कष्टी व्रत कथा

माता पार्वती ले सोध्नुभयो - "हे गणपतिका! फाल्गुन महिनाको कृष्ण चतुर्थी (अमान्त माघ महिना) मा भगवान गणेशको पूजा गर्ने विधि के हो? यस महिनामा भगवान गणेशको कुन नामले पूजा गरिन्छ र यस समयमा भोजनको रूपमा के ग्रहण गरिन्छ?"

भगवान गणेश भन्नुहुन्छ - "हे माता! फाल्गुन कृष्ण चतुर्थी मा, द्विजप्रिय नामले गणेशजीको पूजा गर्नुपर्छ। यस दिन गुलाबाँसको काठ प्रयोग गरेर हवन गर्दा कनेरको फूल मिसाइएको खीर अर्पण गर्नुपर्छ। यस दिन आहारमा घिउ र चिनी समावेश गर्नुपर्छ। म यस चतुर्थीसँग सम्बन्धित एउटा कथा सुनाउनेछु। धर्मराज युधिष्ठिर ले सोध्नुभएको प्रश्नमा भगवान कृष्ण ले दिनुभएको उत्तरको म वर्णन गर्नेछु -

भगवान श्रीकृष्णले भन्नुभयो - 'प्राचीन कालमा युवनाश्व नामका एक अत्यन्त दयालु, दानी, गुणी र लोकप्रिय राजा थिए। यी राजाले देवता र ब्राह्मणहरूको पूजा गर्दथे। उनको राज्यमा विष्णु शर्मा नामका एक ज्ञानी र वेदका ज्ञाता ब्राह्मण बस्दथे। विष्णु शर्माका सात छोराहरू थिए जो सबै प्रकारका सुख र समृद्धिले सम्पन्न थिए। तर, पारिवारिक विवादका कारण उनीहरू छुट्टाछुट्टै ठाउँमा बस्न थाले। विष्णु शर्माले हरेक दिन पालैपालो प्रत्येक छोराको घरमा भोजनका लागि जाने गर्थे।

समय बित्दै जाँदा, बुढ्यौलीका कारण विष्णु शर्मा अत्यन्त कमजोर भए, र उनका बुहारीहरूले उनलाई अपमान गर्न थाले। उनी आफ्नो अवस्थाबाट धेरै चिन्तित थिए। एक दिन, उनको भगवान गणेश चतुर्थी व्रतको दिन थियो र उनी जेठी बुहारीको घरमा गए। विष्णु शर्माले भने - 'प्यारी बुहारी! आज भगवान गणेशजीको व्रत छ। कृपया मेरो लागि पूजाका सामग्रीहरू मिलाइदेऊ। भगवान गणेशको कृपाले तिमीले प्रशस्त धन र समृद्धि पाउनेछौ।'

बुहारीले धेरै कठोर स्वरमा जवाफ दिइन् - 'ससुबा! मेरो घरको धेरै काम छ, र तपाईंका यी विधिहरूका लागि मसँग समय छैन। तपाईं सधैं केही न केही बहाना बनाइरहनुहुन्छ। अहिले तपाईं भगवान गणेशको पूजालाई बहानाको रूपमा प्रयोग गर्दै हुनुहुन्छ। मलाई न त भगवान गणेश चतुर्थी व्रत कसरी बस्ने भन्ने थाहा छ न त भगवान गणेशजीसँग मेरो कुनै सम्बन्ध नै छ। त्यसैले, कृपया मलाई एक्लै छोडिदिनुहोस्।'

आफ्नी जेठी बुहारीबाट कठोर शब्दहरू सुनेपछि, विष्णु शर्मा एक-एक गर्दै आफ्ना छ वटै बुहारीहरूकहाँ गए। दुर्भाग्यवश, ती सबैले उनलाई अपमान गरे र अस्वीकार गरे। अन्ततः, उनी आफ्नो कान्छी बुहारीको घरमा पुगे, जो अत्यन्त गरिब थिइन्। हिचकिचाउँदै विष्णु शर्माले उनलाई भने - 'प्यारी बुहारी, अब म कहाँ जाऊँ? मेरा छ वटै बुहारीहरूले मलाई अपमान गरेका छन्। मलाई थाहा छ तिमीसँग व्रतसँग सम्बन्धित पूजाका सामग्रीहरू जुटाउने साधन छैन। म धेरै वृद्ध भइसकेको छु र मलाई लाग्छ कि यो व्रतले मेरा सबै समस्याहरूबाट मुक्ति र पूर्णता दिलाउन सक्छ। तर म अब यो व्रत कसरी बसूँ?'

आफ्ना ससुराको समस्या सुनेपछि बुहारीले भनिन् - 'ससुबा, तपाईं किन यति दुखी हुनुहुन्छ? तपाईं आफ्नो इच्छा अनुसार व्रत बस्न सक्नुहुन्छ। म पनि तपाईंसँगै संकट नाशन व्रत बस्नेछु। यस व्रतको पुण्यले हाम्रा समस्याहरू अन्त्य हुनेछन्।' यति भनेर कान्छी बुहारी भिक्षा माग्न बाहिर गइन् र पूजाका लागि आवश्यक सामग्रीहरू जुटाइन्। उनले आफ्नो र ससुराका लागि लड्डु तयार पारिन् र धूप, दीप, नैवेद्य, चामल, पानको पात, फूल र फलहरू सङ्कलन गरिन्। उनले सबै आवश्यक सामग्रीहरूका साथ पूजा सम्पन्न गरिन्। आफू निराहार भए तापनि उनले पूजापछि आफ्ना ससुरालाई भोजनको व्यवस्था गरिन्। तर, मध्यरातमा विष्णु शर्मालाई पेट दुःख्यो र पखाला लाग्यो, जसले गर्दा उनी अपवित्र भए।

कान्छी बुहारीले आफ्ना ससुराको गोडा धोइन् र उनको सेवा गरिन्। अत्यन्त विचलित भएर उनी रुन थालिन - 'मबाट तपाईंलाई कस्तो दुर्भाग्य आइलाग्यो? हे बुबा! म यो मध्यरातमा के गर्न सक्छु? म कहाँ जाऊँ? म कोसँग सहयोग मागूँ?' यस्तो चिन्तित र अन्योलको अवस्थामा उनी रातभर जागै रहिन्। बिहान जब कान्छी बुहारी उठिन्, उनले आफ्नो पूरै घर हीरा, मोती, मुगा, रत्न र अन्य बहुमूल्य पत्थरहरूले भरिएको पाइन्। ती धनको चमकले घर झिलिमिली भइरहेको थियो। यसैबीच, उनका ससुराको पेट दुखाइ पनि निको भइसकेको थियो।

कान्छी बुहारी छक्क परिन्। उनले सोधिन् - 'यी सबै बहुमूल्य रत्नहरू कहाँबाट आए? ससुबा, कतै कसैले हामीलाई चोरीको आरोपमा फसाउन खोजेको त होइन? वा यो सपना मात्र हो?'

बुहारीको कुरा सुनेर विष्णु शर्माले भने - 'हे सुलक्षणी! यो सबै तिमीले श्रद्धापूर्वक बसेको व्रतको फल हो। भगवान गणेश तिम्रो भक्तिबाट प्रसन्न हुनुभएको छ र यो अमूल्य धन र समृद्धि प्रदान गरेर तिमीमाथि कृपा गर्नुभएको छ।' बुहारीले भनिन् - 'हे बुबा! तपाईं महान हुनुहुन्छ! तपाईंको भक्ति र पूजाका कारण नै भगवान गणेश प्रसन्न हुनुभएको हो। मेरो गरिबी अन्त्य भयो, र मैले यो सबै समृद्धि पाएँ।'

जब अन्य बुहारीहरूले कान्छी बुहारीले यस्तो धन पाएको थाहा पाए, उनीहरू क्रोधित र डाहले भरिए। उनीहरूले सोचे कि उनीहरूका वृद्ध ससुराले आफ्नो सबै जम्मा गरेको सम्पत्ति कान्छी बुहारीलाई दिए।

कान्छी बुहारीप्रति बढ्दै गएको ईर्ष्या देखेर विष्णु शर्माले अन्य बुहारीहरूलाई सम्बोधन गरे - 'यो भगवान गणेशमा समर्पित पुण्य व्रतको फल हो। उनको भक्तिपूर्वक व्रतको पालनाका कारण भगवान गणेशले मेरी कान्छी बुहारीलाई भगवान कुबेर को जस्तो धन प्रदान गर्नुभएको छ। म यो व्रत र पूजा गर्न तपाईंका प्रत्येकको घरमा आएको थिएँ, तर तपाईंहरू सबैले मलाई अपमान गर्नुभयो। मेरी कान्छी बुहारीले भने पूजाको सामग्री जुटाउन विनम्रतापूर्वक भिक्षा मागिन् र निष्ठाका साथ भगवान गणेशको व्रत र पूजा गरिन्। उनको भक्तिका कारण नै भगवान गणेशले उनलाई सुख र समृद्धि प्रदान गर्नुभएको हो।'"

भगवान गणेश भन्नुहुन्छ - "हे माता पार्वती! ती ब्राह्मणका छ जना छोराहरूले रोग, गरिबी र दुःखको सामना गरे। तर, कान्छो छोरा भगवान इन्द्र जस्तै समृद्ध भयो। केही समयपछि सबै दाजुभाइले फाल्गुन कृष्ण गणेश चतुर्थी व्रत बस्न थाले। यस व्रतको फलस्वरूप सबै दाजुभाइ धनी भए। त्यसै गरी, जसले यो व्रत श्रद्धापूर्वक बस्छ, उसले आफ्नो जीवनमा सुख र समृद्धिलाई निम्तो दिनेछ।"

॥इति श्री द्विजप्रिय संकष्टी चतुर्थी कथा सम्पूर्णः॥

माहात्म्य

भगवान कृष्णले भन्नुभयो - "हे धर्मराज युधिष्ठिर! गणेश चतुर्थी व्रत बसेर जसले राज्यको इच्छा गर्छ, उसले त्यो प्राप्त गर्छ। त्यसैले, हे राजन्! तपाईंले पनि यो व्रत बस्नुपर्छ। यसको फलस्वरूप, तपाईं सबै समस्याहरूबाट मुक्त हुनुहुनेछ र समृद्ध राज्यको वैभवको आनन्द लिनुहुनेछ।" भगवान कृष्णबाट यी दिव्य वचनहरू सुनेर युधिष्ठिरको हृदय हर्षले भरियो। उनले निर्धारित विधि अनुसार चतुर्थी व्रत बसे र फलस्वरूप उनले अनन्त साम्राज्य प्राप्त गरे।