वैभव लक्ष्मी शुक्रबार व्रत कथा

एउटा अत्यन्त विशाल र भव्य नगर थियो। त्यस नगरमा लाखौँ मानिसहरू बस्थे। सामाजिक परिवर्तनका कारण मानिसहरूको आचार-व्यवहार पनि परिवर्तन भएको थियो। जहाँ पहिलेको परिवेशमा सबै संगठित भएर आपसी सद्भावका साथ जीवनयापन गर्थे र एक-अर्काको सहायता गर्थे, त्यहीँ नयाँ परिवेशमा मानिसहरूको स्वरूप नै परिवर्तन भयो। सबै आफ्नै काममा व्यस्त रहन्थे। यहाँसम्म कि परिवारका सदस्यहरूलाई पनि एक-अर्काको चिन्ता हुँदैनथ्यो। भजन-कीर्तन, भक्ति-भाव, दया-धर्म, परोपकार आदि हराउँदै गएका थिए। नगरमा अधर्म बढिसकेको थियो। मदिरा, जुवा, व्यभिचार, चोरी-डकैती आदि अनेक प्रकारका अपराधहरू त्यहाँ हुन्थे।

भनिन्छ कि - "निराशामा पनि आशाको एउटा किरण लुकेको हुन्छ।" यसैगरी चारैतिर यति धेरै अधर्म हुँदाहुँदै पनि नगरमा केही धर्मात्मा मानिसहरू पनि थिए। यस्तै असल मानिसहरूमा शीला र उनका पतिको पनि गणना हुन्थ्यो। शीला अत्यन्त धार्मिक र सन्तोषी प्रकृतिकी थिइन्। उनका पति पनि अत्यन्त विवेकवान र सुशील थिए। शीला र उनका पति सत्यनिष्ठाका साथ जीवन निर्वाह गर्थे। उनीहरू कसैको निन्दा आदि गर्दैनथे र प्रभुको भजन-पूजन गर्दै समय बिताइरहेका थिए। उनीहरूको गृहस्थी एउटा आदर्श गृहस्थी थियो र नगरका सबै मानिसहरू उनीहरूको सराहना र प्रशंसा गर्थे।

शीलाको गृहस्थी यसरी नै आनन्दपूर्वक चलिरहेको थियो। तर भनिन्छ कि - "कर्मको गति अकल छ, विधाताले लेखेको लेख कसैले बुझ्न सक्दैन। मानिसको भाग्यले क्षणभरमै राजालाई रङ्क र रङ्कलाई राजा बनाइदिन्छ।" शीलाका पतिको पूर्व जन्मको कर्मको फलस्वरूप प्रारब्धले उनको भेट केही अधर्मीहरूसँग गराइदियो। ती पाप बुद्धि भएका मानिसहरूसँग मित्रता गरेपछि शीलाका पति चाँडोभन्दा चाँडो धनी हुने सपना देख्न थाले। धेरैभन्दा धेरै धन कमाउने उद्देश्यले उनी अधर्मको मार्गमा लागे जसका कारण धनी हुनुको सट्टा उनी दरिद्र हुँदै गए। त्यसपछि उनको अवस्था बाटोमा भौँतारिने भिखारीको जस्तो भयो। सम्पूर्ण नगरमा मदिरा, जुवा आदि अनेक प्रकारका व्यसनहरू प्रचलित थिए। शीलाका पति पनि ती सबै व्यसनको कुचक्रमा फसे। साथीहरूसँग उनी पनि मद्यपान गर्न थाले। चाँडै धनी बन्ने लोभमा साथीहरूसँग जुवा पनि खेल्न थाले। यसरी उनले सम्पूर्ण जम्मा पूँजी, पत्नीको गहना आदि सबै धन-सम्पत्ति जुवामा गुमाए।

बिस्तारै उनको घरमा दरिद्रताको बास भयो। उनीहरूका लागि दुई छाक भोजन पनि दुर्लभ भयो। शीलाका पति उनलाई प्रताडित गर्न थाले र अनेक प्रकारका अपशब्द बोल्न थाले। शीला अत्यन्त सुशील र संस्कारी स्त्री थिइन्। त्यसैले पतिको यो व्यवहारबाट उनको हृदय अत्यन्त आहत भयो। तर उनी ईश्वरमा निष्ठा र विश्वास राख्दै सबै कष्टहरू सह्न थालिन्। सुखपछि दुःख र दुःखपछि सुख आउँछ नै। त्यसैले शीला प्रभुको स्मरण गर्दै यो संकटकाल बिताउन थालिन्।

एक दिन दिउँसोको समयमा शीलाको ढोकामा कसैले उनलाई बोलायो। शीला विचार गर्न थालिन् कि - "म जस्तो दरिद्रको घरमा यस समयमा को आयो होला? तर ढोकामा आएका अतिथिको आदर अवश्य गर्नुपर्छ।" यो विचार गरेर शीलाले ढोका खोलेर हेर्दा एक वृद्धा माता अगाडि उभिरहनुभएको थियो। उहाँको उमेर त धेरै देखिन्थ्यो तर उहाँको अनुहारमा एउटा अलौकिक तेज थियो। उहाँको आँखाबाट अमृत वर्षा भइरहेको थियो। उहाँको भव्य मुख-मण्डल करुणा र प्रेमले भरिएको थियो। उहाँको दर्शन गर्ने बित्तिकै शीलालाई आत्मिक शान्तिको अनुभव हुन थाल्यो। यद्यपि शीला ती मातासँग परिचित थिइनन्, तर उहाँको दर्शन गरेर शीलाको रोम-रोम प्रफुल्लित भयो। शीला मातालाई आदरका साथ घरभित्र लिएर आइन्, तर उहाँलाई बसाउनका लागि आसन आदि पनि केही थिएन। अन्ततः शीलाले धक मान्दै एउटा च्यातिएको ओछ्यानमा उहाँलाई बिराजमान गराइन्।

आमाले भन्नुभयो - "किन शीला! तैँले मलाई चिनिनस्?" शीलाले अन्योलमा भनिन् - "आमा! तपाईंको दर्शन पाएर मन आनन्दित भइरहेको छ। मनले अत्यन्त शान्ति प्राप्त गरिरहेको छ। लाग्छ कि म धेरै दिनदेखि जसलाई खोजिरहेकी थिएँ, ती तपाईं नै हुनुहुन्छ, तर म तपाईंलाई चिन्न सक्दिनँ।" आमाले हाँस्दै भन्नुभयो - "किन? बिर्सिइस्? प्रत्येक शुक्रवार लक्ष्मीजीको मन्दिरमा भजन-कीर्तन हुन्छ, तब म पनि त्यहाँ आउँछु। त्यहाँ प्रति शुक्रवार हाम्रो भेट हुन्छ।"

पतिले अधर्माचरण गरेका कारण शीला अत्यन्त व्यथित र निराश थिइन्। यो पीडाका कारण उनी लक्ष्मीजीको मन्दिर पनि जाँदैनथिन्। अरू कसैको आँखामा आँखा जुधाउन पनि उनलाई लाज लाग्थ्यो। उनले दिमागमा धेरै जोड दिइन् तर उनलाई माताको बारेमा केही सम्झना भइरहेको थिएन। त्यही समयमा आमाले भन्नुभयो - "तँ लक्ष्मीजीको मन्दिरमा कति मधुर भजन गाउँथिस्। केही दिनदेखि तँ मन्दिरमा देखिइनस्, त्यसैले मलाई चिन्ता लाग्यो कि तँ किन आउँदिनस्? कतै बिरामी त भइनस् नि? यो सबै विचार गरेर म तँलाई भेट्न आएकी हुँ।" आमाका अत्यन्त प्रेम भरिएका शब्दहरूले शीलाको हृदय पग्लियो। उनको आँखामा आँसु आयो। माताको अगाडि उनी करुण क्रन्दन गर्न थालिन्। यो देखेर आमा शीलाको नजिक आउनुभयो र उनको पिठ्युँमा प्रेमपूर्वक हात सुम्सुम्याएर सान्त्वना दिन थाल्नुभयो।

आमाले भन्नुभयो - "छोरी! सुख र दुःख त घाम छाया जस्तै हुन्। धैर्य राख छोरी! तँलाई के समस्या छ? तेरो दुःखको कारण मलाई भन्। अवश्य नै तेरो समस्याको कुनै समाधान प्राप्त हुनेछ।" आमाको कुरा सुनेर शीलाको मन शान्त भयो। उनले आमालाई भनिन् - "आमा! मेरो गृहस्थी सुख-सौभाग्यले भरिपूर्ण थियो, मेरो पति पनि सुशील हुनुहुन्थ्यो। अचानक हाम्रो भाग्य हामीसँग रिसायो। मेरो पति कुसंगतिमा फसेर दुर्व्यसनमा लाग्नुभयो र आफ्नो सबै थोक गुमाउनुभयो। हाम्रो अवस्था बाटोको भिखारीको जस्तै भएको छ।"

यो सुनेर आमाले भन्नुभयो - "भनिन्छ कि कर्मको चक्र अति बलवान हुन्छ, प्रत्येक मानिसले आफ्नो कर्मको फल अवश्य भोग्नुपर्छ। त्यसैले तँ ढुक्क हो। अब तेरो कर्मको भोग समाप्त भइसकेको छ। अब तेरो सुखको दिन अवश्य आउनेछ। तँ त माँ लक्ष्मीजीकी भक्त होस्। माँ लक्ष्मीजी त प्रेम र करुणाकी अवतार हुनुहुन्छ। उहाँले आफ्ना भक्तहरूमा सदैव कृपा गर्नुहुन्छ। त्यसैले तँ धैर्यपूर्वक माँ लक्ष्मीको व्रत गर। यसको प्रभावले तेरा सबै कष्टहरूको अन्त्य हुनेछ।" आमाको मुखबाट श्री लक्ष्मी व्रतको बारेमा सुनेर शीलाको हृदय गदगद भयो। उनले सोधिन् - "आमा! लक्ष्मीजीको यो व्रत कसरी गरिन्छ, कृपा गरेर यसको विधान बताइदिनुहोस्। तपाईंको आज्ञाले म यो व्रत अवश्य गर्नेछु।"

देवी आमाले भन्नुभयो - "छोरी! माँ लक्ष्मीजीको व्रत अत्यन्त सहज र सरल छ। संसारमा यो व्रत वैभव लक्ष्मी व्रतको नामले पनि प्रचलित छ। यो व्रत गर्नाले व्रतालुको सबै मनोकामना पूर्ण हुन्छन् तथा उसले सुख-सम्पत्ति र यश प्राप्त गर्छ। छोरी! वैभव लक्ष्मी व्रत एउटा सरल व्रत त हो, तर धेरै भक्तहरू यो व्रत अनुचित विधिले गर्छन्, जसका कारण व्रतको पूर्ण फल प्राप्त हुँदैन। सामान्य धारणा छ कि सुनको गहनाको बेसार-कुमकुमले पूजन गर्नाले व्रत सम्पन्न हुन्छ। तर यस्तो होइन, प्रत्येक व्रतलाई शास्त्रीय विधिले नै गर्नुपर्छ तब मात्र त्यसको सम्पूर्ण पुण्य फल प्राप्त हुन्छ। वास्तविकता यो हो कि सुनको गहनाको विधिपूर्वक पूजन गर्नुपर्छ। व्रतको उद्यापन पनि शास्त्रीय विधिले नै गर्नुपर्छ।

यो व्रत शुक्रवार गर्नुपर्छ। प्रातःकाल स्नान आदि गरेर स्वच्छ वस्त्र धारण गरी पूरै दिन "जय माँ लक्ष्मी" को मनन गर्नुपर्छ। व्रतमा कसैको निन्दा-चुक्ली आदि गर्नु हुँदैन। साँझ पूर्व दिशामा मुख गरेर आसनमा बस। अगाडि काठको पिर्का राखेर त्यसमा रातो वस्त्र बिछ्याऊ। त्यसमा चामलको सानो थुप्रो बनाऊ। त्यस थुप्रोमा जलले भरिएको तामाको कलश स्थापना गरेर कलशमा एउटा कचौरा राख। त्यस कचौरामा सुनको एउटा गहना राख। सुनको नभए चाँदी को प्रयोग गर्नुपर्छ। चाँदी को पनि नभए पैसा र सिक्काको प्रयोग गर्नुपर्छ। त्यसपछि घिउको दियो र धूप बाल्नुपर्छ।

धर्मग्रन्थहरूमा देवी लक्ष्मीका अनेक स्वरूप वर्णन गरिएका छन्। माँ लक्ष्मीजीलाई श्रीयन्त्र अति प्रिय छ। त्यसैले वैभव लक्ष्मीमा पूजन गर्दा सर्वप्रथम श्रीयन्त्र तथा लक्ष्मीजीका विविध स्वरूपहरूको श्रद्धापूर्वक दर्शन गर्नुपर्छ। त्यसपछि लक्ष्मी स्तवनको पाठ गर्नुपर्छ। त्यसपछि बेसार-कुमकुम र अक्षता चढाएर कचौरामा राखिएको गहना वा सिक्काको पूजन गर्नुपर्छ तथा मातालाई रातो रङको फूल अर्पण गर्नुपर्छ। सन्ध्याकालमा कुनै मिठाई बनाएर त्यसको प्रसाद अर्पण गर्नुपर्छ। सम्भव नभए सख्खरको प्रसाद नै अर्पण गर्नुपर्छ। त्यसपछि आरती गरेर साँचो हृदयले जय माँ लक्ष्मीको जयघोष गर्नुपर्छ। ११ वा २१ शुक्रवार व्रत गर्ने दृढ सङ्कल्प माँको अगाडि गर्दै मनोकामनाको पूर्तिको लागि माँ लक्ष्मीजीसँग विन्ती गर्नुपर्छ। त्यसपछि माँको प्रसाद सबैमा वितरण गरी आफूले पनि ग्रहण गर्नुपर्छ।

यदि तपाईंमा शक्ति छ भने पूर्ण दिन उपवास बस्नुहोस् र केवल प्रसादको सेवन गरेर नै व्रत सम्पन्न गर्नुहोस्। यदि समर्थ हुनुहुन्न भने सन्ध्याकालमा प्रसादका साथ भोजन ग्रहण गर्नुपर्छ। त्यसपछि कचौरामा राखिएको गहना वा धन उठाउनुहोस्। कलशको पानी तुलसीको मठमा अर्पण गरिदिनुहोस् र चामल चराहरूलाई हालिदिनुहोस्। यसरी विधि-विधान पूर्वक यो व्रत गर्नाले त्यसको फल अवश्य प्राप्त हुन्छ। यो व्रतको फलस्वरूप व्रतालुको सबै कष्टहरूको निवारण हुन्छ तथा धन-धान्यको प्राप्ति हुन्छ। सन्तान नभए सन्तानको प्राप्ति हुन्छ। सौभाग्यवती स्त्रीको सौभाग्य अखण्ड रहन्छ तथा अविवाहित कन्याहरूले सुयोग्य वर प्राप्त गर्छन्।" शीला वैभव लक्ष्मी व्रतको महिमा सुनेर आनन्दित भइन्। उनले सोधिन् - "आमा! तपाईंले वैभव लक्ष्मी व्रतको जुन शास्त्रीय विधि वर्णन गर्नुभयो, म त्यसै अनुसार व्रत अवश्य गर्नेछु, तर यो व्रतको उद्यापन कसरी गर्नुपर्छ? कृपा गरेर उद्यापन विधिको पनि वर्णन गरिदिनुहोस्।"

देवी आमाले भन्नुभयो - "११ वा २१ जुन पनि सङ्कल्प लिएको हो, त्यसै अनुसार त्यति नै सङ्ख्यामा शुक्रवार वैभव लक्ष्मी व्रत श्रद्धापूर्वक गर्नुपर्छ। व्रतको अन्तिम शुक्रवार खीरको नैवेद्य मातालाई अर्पण गर्नुपर्छ। जसरी प्रत्येक शुक्रवार पूजन गरिन्छ, त्यसै विधिले पूजन गर्नुपर्छ। पूजन विधिपछि श्रीफल (नारिवल) फोर्नुपर्छ। त्यसपछि यथा शक्ति ७, ११, २१ को सङ्ख्यामा कुमारी र सौभाग्यशाली स्त्रीहरूलाई कुमकुमको तिलक गरी खीरको प्रसाद दिनुहोस्। तत्पश्चात् माँ लक्ष्मीजीको वैभव लक्ष्मी स्वरूपको छविलाई प्रणाम गर्नुहोस्। माँ लक्ष्मीजीको यो स्वरूप वैभव प्रदान गर्ने हो। श्रद्धापूर्वक मातासँग प्रार्थना गर्नुहोस् - "हे माँ धनलक्ष्मी! हे माँ वैभव लक्ष्मी! मैले भक्ति भावले तपाईंको व्रत पूर्ण गरेकी छु। हे माँ! हाम्रो मनोकामना पूर्ण गर्नुहोस्। हामी सबैको कल्याण गर्नुहोस्। सन्तान नभएकालाई सन्तान प्रदान गर्नुहोस् माँ। सौभाग्यशाली स्त्रीको सौभाग्य अटल गर्नुहोस्। हे माँ! कन्याहरूलाई मनपर्ने सुयोग्य वर प्रदान गर्नुहोस्। जसले पनि तपाईंको यो चमत्कारी वैभव लक्ष्मी व्रतको श्रद्धापूर्वक पालन गर्छ, उसका सबै कष्ट र विपत्तिहरूलाई टाढा गरिदिनुहोस् माता। सबैलाई सुख-समृद्धि प्रदान गर्नुहोस्। हे माँ! तपाईंको महिमा अपरम्पार छ, तपाईंको जय होस्!"

आमाको मुखबाट वैभव लक्ष्मी व्रतको शास्त्रीय विधिको वर्णन सुनेर शीला भाव-विभोर भइन्। उनले विचार गरिन् कि लाग्छ अब सुखको मार्ग मिल्यो। उनले आँखा चिम्लेर मनमनै त्यही क्षण सङ्कल्प लिइन् कि - "हे वैभव लक्ष्मी माँ! म पनि आमाले भन्नुभए अनुसार श्रद्धापूर्वक शास्त्रीय विधिले वैभव लक्ष्मी व्रत एक्काइस शुक्रवारसम्म गर्नेछु र व्रतको शास्त्रीय विधि अनुसार उद्यापन पनि गर्नेछु।" शीलाले सङ्कल्प लिएर आँखा खोलिन् त अगाडि कोही पनि थिएन। ती आमा अन्तर्धान भइसक्नुभएको थियो। शीला विस्मित भइन् कि, आमा कहाँ जानुभयो? ती आमा अरू कोही नभएर साक्षात् देवी लक्ष्मी नै हुनुहुन्थ्यो। शीला लक्ष्मीजीकी अनन्य भक्त थिइन्। त्यसैले आफ्नो भक्तको मार्गदर्शन गर्नका लागि देवी लक्ष्मी नै स्वयं आमाको रूपमा व्रतको वर्णन गर्न पाल्नुभएको थियो।

अर्को दिन शुक्रवार थियो। प्रातःकाल स्नान आदि गरेर स्वच्छ वस्त्र धारण गरी शीला मनमनै श्रद्धा र भक्ति भावले जय माँ लक्ष्मीको जाप गर्न थालिन्। सम्पूर्ण दिन कसैको निन्दा-चुक्ली गरिनन्। सन्ध्याकाल स्नान आदि गरी शीला पूर्व दिशामा मुख गरेर बसिन्। घरमा पहिले त सुनका अनेकौँ गहना थिए तर पतिका अनुचित कार्यका कारण सबै गहना बिके वा बन्धकी भए। तर उनको नाकको फुली जसलाई ल्वाङ पनि भनिन्छ, बाँकी थियो। नाकको फुली धोएर शीलाले कचौरामा राखिन्। आफ्नो अगाडि काठको पिर्कामा रातो वस्त्र बिछ्याएर मुट्ठीभर चामलको थुप्रो राखिन्। त्यसमा तामाको कलशमा जल भरेर राखिन्। त्यसको माथि फुली भएको कचौरा राखिन्। त्यसपछि विधिपूर्वक वन्दन, स्तवन, पूजन आदि गरिन् र घरमा थोरै सख्खर थियो, त्यसैको प्रसाद अर्पण गरी वैभव लक्ष्मी व्रत सम्पन्न गरिन्।

सर्वप्रथम यो प्रसाद उनले पतिलाई दिइन्। प्रसाद ग्रहण गर्ने बित्तिकै पतिको स्वभावमा परिवर्तन आउन थाल्यो। त्यस दिन उनले शीलालाई न प्रताडित गरे न त उनीसँग कुनै प्रकारको हिंसा नै गरे। शीला अत्यन्त प्रसन्न भइन्। उनको मनमा वैभव लक्ष्मी व्रतका लागि श्रद्धा अझ बढी प्रगाढ भयो।

शीलाले पूर्ण श्रद्धा-भक्तिले एक्काइस शुक्रवारसम्म व्रत गरिन्। एक्काइसौँ शुक्रवार विधिपूर्वक व्रतको उद्यापन गरेर शीलाले सात स्त्रीहरूलाई भोजन, प्रसाद, सोह्र शृङ्गारका सामग्री तथा वैभव लक्ष्मी व्रतको पुस्तिका प्रदान गरिन्। त्यसपछि माताजीको धनलक्ष्मी स्वरूपको छविलाई वन्दन गरेर शीला भावपूर्वक मनमनै प्रार्थना गर्न थालिन् - "हे माँ धनलक्ष्मी! मैले तपाईंको वैभव लक्ष्मी व्रत गर्ने सङ्कल्प गरेकी थिएँ, त्यो व्रत आज पूर्ण हुन्छ। हे माँ! मेरा सबै संकटहरूको समाधान गर्नुहोस्। हामी सबैको कल्याण गर्नुहोस्। सन्तान नभएकालाई सन्तान प्रदान गर्नुहोस्। सौभाग्यवती स्त्रीको सौभाग्य अखण्ड गर्नुहोस्। कुमारी केटीलाई मनपर्ने पति प्रदान गर्नुहोस्, जो कसैले तपाईंको यो चमत्कारी वैभव लक्ष्मी व्रत गर्छ, उसका समस्त विपत्ति टाढा गरिदिनुहोस्। सबैलाई सुखी बनाउनुहोस्। हे माँ! तपाईंको महिमा अपार छ। तपाईंको सधैँ नै जय-जयकार छ।" यसरी प्रार्थना गर्दै सबैले लक्ष्मीजीको धनलक्ष्मी स्वरूपको छविलाई प्रणाम गरे।

यसरी शास्त्रीय विधिले शीलाले श्रद्धापूर्वक वैभव लक्ष्मी शुक्रवारको व्रत गरिन् जसको फल उनले तुरुन्तै प्राप्त गरिन्। उनको पति पुनः धर्माचरण गर्न थाले र सदाचारी पुरुष जस्तै कठिन परिश्रमले व्यवसाय गर्न थाले। बिस्तारै समय परिवर्तन भयो र उनले शीलाका बन्धकी राखिएका गहनाहरू पनि छुटाएर उनलाई पुनः उपहार दिए। शीलाको घरमा धनको वर्षा जस्तै हुन थाल्यो। घरमा पहिलेको जस्तै सुख-शान्ति र समृद्धि आउन थाल्यो।

वैभव लक्ष्मी व्रतको महिमाबाट प्रभावित भएर अन्य स्त्रीहरू पनि शास्त्रीय विधिले वैभव लक्ष्मीको व्रत गर्न थाले। हे माँ धनलक्ष्मी! तपाईंले जसरी शीलामाथि प्रसन्न भएर कृपा गर्नुभयो, त्यसैगरी तपाईंको व्रत गर्ने सबै भक्तहरूमाथि प्रसन्न हुनुहोस्। सबैलाई सुख-शान्ति र धन-धान्य प्रदान गर्नुहोस्। धनलक्ष्मी माताको जय! वैभव लक्ष्मी माताको जय!

॥यसरी श्री वैभव लक्ष्मी शुक्रवार व्रत कथा सम्पूर्ण हुन्छ॥