आलमदेवी (Alamdevi)

स्याङ्जा जिल्लाको कालीगण्डकी नदीको किनारमा पहाडको टाकुरामा आलमदेवी मन्दिर अवस्थित छ। यो मन्दिर शाह वंशको कुलदेवीका रूपमा परिचित छ। ऐतिहासिक र धार्मिक दृष्टिले निकै महत्वपूर्ण मानिने यो मन्दिरमा पूजा गर्न शाह वंशका राजाहरू आउने गरेको इतिहास छ। यहाँको शान्त र आध्यात्मिक वातावरणले भक्तजनहरूलाई आकर्षित गर्दछ।

इतिहास

आलमदेवी मन्दिरको स्थापना वि.सं. १३५० तिर शाह वंशका पुर्खाहरूद्वारा भएको मानिन्छ। भारतको चित्तौडगढबाट आएका राणा भूपाल सिंहका सन्तानहरूले यस स्थानमा देवीको स्थापना गरेका थिए। किंवदन्ती अनुसार, सुरुमा यहाँ स्थापना गरिएको मूर्ति अचानक 'अलप' (हराएको) भएकाले यसको नाम आलमदेवी रहन गएको हो। यो मन्दिर शाह राजाहरूको कुल देवता (कुल मन्दिर) को रूपमा पूजित छ।

वास्तुकला र अद्वितीय विशेषताहरू

आलमदेवी मन्दिरको बनावट र परम्परा अन्य मन्दिरहरूको तुलनामा निकै भिन्न र रोचक छ:

• छानो नभएको मन्दिर: यो मन्दिर खुला आकाशमुनि रहेको छ। जनविश्वास अनुसार मन्दिरबाट बेलाबेलामा ज्वाला निस्कने भएकाले यहाँ छानो टिकाइराख्न सकिँदैन।
• मूर्तिविहीन पूजा: मन्दिरभित्र कुनै धातु वा ढुङ्गाको मूर्ति छैन। मूर्तिको सट्टा त्यहाँ 'भिमसेन पाती' नामको एउटा मझौला रुख छ, जसलाई देवीको रूपमा पूजा गरिन्छ। यो रुख सयौँ वर्षदेखि जस्ताको त्यस्तै हरियो रहनुलाई देवीको चमत्कार मानिन्छ।
• प्रवेश निषेध: परम्परागत रूपमा मन्दिरको भित्री भागमा ठकुरी महिलाहरू बाहेक अन्यलाई प्रवेश निषेध गरिएको छ। भक्तजनहरूले बाहिरैबाट दर्शन र पूजा गर्ने प्रचलन छ।

परम्परा र पूजा

• मगर पुजारी: यहाँ ब्राह्मण पुजारीको सट्टा राणा मगर समुदायका किशोरहरू पुजारी हुने परम्परा छ। पुजारी बन्नका लागि १५ वर्षमुनिका, चूडाकर्म (व्रतबन्ध) गरेका र अविवाहित हुनुपर्ने कडा नियम छ।
• सरकारी पञ्चबलि: बडादसैँको महाअष्टमी र नवमीमा यहाँ भव्य मेला लाग्छ। नवमीको दिन गुठी संस्थानमार्फत सरकारी खर्चमा 'पञ्चबलि' (राँगो, बोका, भेडा, कुखुरा र हाँस) दिने विशेष परम्परा छ।
• फूलपाती परम्परा: दसैँको फूलपाती यहाँबाट काठमाडौँको हनुमानढोका पठाउने ऐतिहासिक परम्परा अझै पनि जीवित छ। यहाँ वर्षभर ३६५ दिन नै पूजा र नगरा बजाउने कार्य हुन्छ।