भैरवनाथ मन्दिर (Bhairabnath Temple)

जाजरकोट जिल्लाको सदरमुकाम खलंगामा अवस्थित भैरवनाथ मन्दिर यस जिल्लाको एक महत्वपूर्ण धार्मिक र ऐतिहासिक केन्द्र हो। यो मन्दिर जाजरकोटको शाह वंशीय राजाहरूको इतिहास र शक्तिसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

जाजरकोट राज्यको स्थापना वि.सं. १४५५ मा जगतीसिंह मेदिनी वर्माले गरेका थिए। १८औं शताब्दीमा राजा बादशाहले राजधानी खलंगामा सारेपछि यहाँ विभिन्न मन्दिर र दरबारको निर्माण भएको हो। जाजरकोट दरबार क्षेत्रकै एक हिस्साका रूपमा १८औं शताब्दीमा यो मन्दिर स्थापना भएको मानिन्छ।

शाह राजा र भैरवनाथको सम्बन्ध

जाजरकोटका शाह राजाहरू र गोरखाका शाह राजाहरूबीच ऐतिहासिक मितेरी सम्बन्ध थियो:

• मितेरी र धर्मसन्धि: जाजरकोटका राजा हरि शाह र गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहबीच वि.सं. १८११ मा वाराणसीको मणिकर्णिका घाटमा 'धर्मसन्धि' (मितेरी साइनो) भएको थियो।
• शक्ति प्रतीक (खड्ग): पृथ्वीनारायण शाहले हरि शाहलाई शक्तिको प्रतीक स्वरूप एउटा 'खड्ग' (तरबार) उपहार दिएका थिए। यो खड्गलाई जाजरकोटमा 'खड्ग देवता' वा भैरवको शक्तिको रूपमा पूजा गर्ने परम्परा बस्यो। भैरवनाथलाई जाजरकोट राज्य र राजपरिवारको संरक्षक देवता मानिन्छ।

पूजा परम्परा र रीतिरिवाज

• खड्ग यात्रा: प्रत्येक वर्ष दशैँको फूलपातीका दिन पुरानो राजधानी जगतपुरबाट विशेष बाजागाजासहित खड्ग देवतालाई खलंगास्थित दरबारमा भित्र्याइन्छ। यो यात्रामा नेपाली सेना, प्रहरी र स्थानीय बासिन्दाहरूको ठूलो सहभागिता हुन्छ।
• बलि पूजा: महाअष्टमी र महानवमीका दिन भैरवनाथ र खड्ग देवतालाई विशेष बलि दिइन्छ। परम्परा अनुसार दरबारको आँगनमा हुने बलि पूजामा जाजरकोटका शाह ठकुरीहरूले मात्र बलि काट्ने विशेष अधिकार र परम्परा रहेको छ।
• कालरात्रि पूजा: दशैँको अष्टमीको रातमा तान्त्रिक विधिबाट भैरवको विशेष 'कालरात्रि' पूजा गरिन्छ।

मन्दिर र आसपासको ऐतिहासिक संरचना २०८० को विनाशकारी भूकम्पले क्षतिग्रस्त बनाएको थियो, जसको हाल संरक्षण र जीर्णोद्धारको पहल भइरहेको छ।