छाब्दी बाराही (Chhabdi Barahi)

तनहुँ जिल्लाको दमौली नजिकै अवस्थित छाब्दी बाराही मन्दिर नेपालको एक प्रसिद्ध र अद्वितीय धार्मिक स्थल हो। मगर भाषामा 'छाप' को अर्थ पहरा र 'डी' को अर्थ पानी हुन्छ, अर्थात् पहराबाट पानी बग्ने ठाउँ नै 'छाब्दी' हो। यहाँ कुमारी बाराहीको पूजा गरिन्छ।

इतिहास र किम्बदन्ती

मन्दिरको उत्पत्ति करिब २०० वर्ष पुरानो मानिन्छ। किम्बदन्ती अनुसार, वि.सं. १८०० तिर जहरसिंह आले मगरले यस ठाउँमा एक दिव्य बालिका (देवी) को दर्शन पाएका थिए। ती बालिकाले आफू कुण्डमा शिलाको रूपमा रहने बताएपछि पूजा सुरु गरिएको हो। वि.सं. १९९५ मा मनबहादुर आलेले मन्दिरको भौतिक संरचना निर्माण गराएका थिए। पौराणिक रूपमा यो स्थान महर्षि वेद व्यासकी माता सत्यवती (मत्स्यगन्धा) को जन्मस्थलसँग सम्बन्धित रहेको मानिन्छ। भनिन्छ, व्यास ऋषिले आफ्नी आमाको सम्मानमा यहाँ १०३ तीर्थको जल ल्याई राखेका थिए।

माछाको पूजा र अनौठो परम्परा

छाब्दी बाराहीलाई माछाको पूजा गरिने नेपालको एक मात्र मन्दिर मानिन्छ। यहाँको कुण्डमा रहेका सुनौलो रङका माछाहरूलाई देवीको स्वरूप मानिन्छ।

• माछाको अन्त्येष्टि: यदि कुण्डमा कुनै माछा मरेमा मन्दिरका पुजारीले मानिसको मृत्यु हुँदा जस्तै हिन्दू परम्परा अनुसार काजकिरिया गर्ने अनौठो परम्परा छ।
• पुजारी: यस मन्दिरमा परापूर्वकालदेखि नै आले मगर वंशकै व्यक्ति पुजारी हुने परम्परा छ।

धार्मिक विशेषता

यहाँ हाँस, परेवा र बोकाको बलि दिने गरिन्छ। तर, औंसी, एकादशी र साउन महिनाभरि देवी 'गुफा बस्न' जाने जनविश्वासका कारण बलि दिन र विशेष पूजा गर्न निषेध गरिएको छ। कुण्डमा अहिले आधा शरीर महिला र आधा माछा भएको 'जलपरी' को मूर्ति पनि स्थापना गरिएको छ।