चाँगुनारायण मन्दिर (Changu Narayan Temple)

भक्तपुर जिल्लाको चाँगुनारायण नगरपालिकामा अवस्थित यो मन्दिर नेपालको सबैभन्दा पुरानो मन्दिर मानिन्छ। भगवान विष्णु (नारायण) लाई समर्पित यो मन्दिरलाई सन् १९७९ मा युनेस्कोले विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गरेको थियो।

इतिहास

चाँगुनारायण मन्दिरको स्थापना करिब सन् ३२३ (चौथो शताब्दी) मा लिच्छवि राजा हरिदत्त वर्माले गरेको विश्वास गरिन्छ। मन्दिर परिसरमा फेला परेको सन् ४६४ को शिलालेख, जुन राजा मानदेव प्रथमको पालाको हो, नेपालको इतिहासकै पहिलो प्रमाणित लिखित दस्तावेज मानिन्छ। सन् १७०२ मा आगलागी भएपछि मल्ल कालमा यसको वर्तमान संरचनाको पुनर्निर्माण गरिएको थियो।

वास्तुकला र मूर्तिकला

यो मन्दिर दुईतले प्यागोडा शैलीमा निर्माण गरिएको छ। चाँगुनारायणलाई "ढुङ्गे मूर्तिकलाको खुला संग्रहालय" पनि भनिन्छ। यहाँका प्रमुख मूर्तिहरूमा पाँचौँ शताब्दीको मानवरूपी गरुड, विष्णुले तीन पाइलाले ब्रह्माण्ड नापेको विष्णु विक्रान्त, विष्णुको विराट रूप देखाइएको विश्वरूप, र नरसिंह अवतारका मूर्तिहरू विश्वप्रसिद्ध छन्। मन्दिरका टुँडालहरूमा विष्णुका विभिन्न अवतार र देवी-देवताका कलात्मक काष्ठकला कुँदिएका छन्।

मुख्य पर्व र जात्राहरू

• चाँगुनारायण जात्रा: यो यहाँको मुख्य जात्रा हो, जुन असोज/कात्तिक महिनामा मनाइन्छ।
• हरिबोधिनी एकादशी: कात्तिक शुक्ल एकादशीका दिन यहाँ ठूलो मेला लाग्छ। भगवान विष्णु चार महिनाको शयनपछि ब्युँझिएको विश्वासमा यो पर्व मनाइन्छ।
• अन्य पर्व: नाग पञ्चमी, हरिशयनी एकादशी र फागु पूर्णिमाका अवसरमा पनि यहाँ विशेष धार्मिक उत्सवहरू हुने गर्दछन्।

मन्दिर परिसरमा देवी छिन्नमस्ताको छुट्टै मन्दिर पनि रहेको छ, जसले यस स्थानको धार्मिक महत्वलाई थप प्रस्ट्याउँछ।