गढीमाई मन्दिर (Gadhimai Mandir)

बारा जिल्लाको बरियारपुरमा अवस्थित गढीमाई मन्दिर नेपालको एक सुप्रसिद्ध शक्तिपीठ हो। यो मन्दिर तराई क्षेत्रको सांस्कृतिक र ऐतिहासिक पहिचानको प्रतीकका रूपमा रहेको छ। यहाँ हरेक पाँच वर्षमा लाग्ने गढीमाई मेलामा नेपाल र भारतबाट लाखौंको संख्यामा भक्तजनहरू सहभागी हुन्छन्।

इतिहास र किम्बदन्ती

गढीमाई मन्दिरको स्थापनाका बारेमा एउटा रोचक किम्बदन्ती छ:

• भगवान चौधरीको कथा: करिब २६५ वर्षअघि बरियारपुरका जमिनदार भगवान चौधरी मकवानपुरगढीको झ्यालखानामा परेका बेला उनलाई देवीले सपनामा दर्शन दिएकी थिइन्। देवीले उनलाई झ्यालखानाबाट मुक्त गरिदिने र बदलामा मन्दिर स्थापना गरी पञ्चबलि चढाउनुपर्ने सर्त राखेकी थिइन्।
• स्थापना: जेलबाट मुक्त भएपछि उनले मकवानपुरगढीबाट देवीको शक्तिका रूपमा त्रिशूल ल्याएर बरियारपुरमा गाडे र मन्दिर स्थापना गरे। हालका मूल पुजारी उनकै १०औँ पुस्ताका सन्तान मानिन्छन्।
• त्रिशूलको महत्व: मन्दिरमा रहेको त्रिशूललाई देवीको वास्तविक शक्तिको प्रतीकको रूपमा पूजा गरिन्छ।

वास्तुकला

गढीमाई मन्दिर परम्परागत प्यागोडा शैलीमा निर्माण गरिएको छ। मन्दिरको संरचना सामान्य भए तापनि यसको धार्मिक प्रभाव निकै ठूलो छ। मन्दिर परिसरमा मुख्य देवीको मूर्ति र त्रिशूल रहेको छ। मन्दिरको नजिकै ब्रह्मबाबाको थान पनि छ, जहाँ बलि दिनुअघि विशेष पूजा गरिन्छ।

गढीमाई मेला र बलि प्रथा

यहाँ हरेक ५ वर्षको अन्तरालमा मार्ग (मंसिर) महिनामा विशाल मेला लाग्दछ, जसलाई विश्वकै ठूलो पशु बलि दिइने मेलाको रूपमा पनि चिनिन्थ्यो।

• पञ्चबलि: मेलाको सुरुवात 'पञ्चबलि' बाट हुन्छ, जसमा मुसा, बोका, सुँगुर, हाँस र कुखुराको बलि दिइन्छ।
• राँगा बलि: मेलाको मुख्य आकर्षण राँगाको बलि हो। भक्तजनहरू आफ्नो मनोकामना पूरा भएको खुसीयालीमा वा भाकल पूरा गर्न बलि चढाउँछन्।
• विवाद र परिवर्तन: अत्यधिक पशु बलिको कारण यो प्रथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै विवादित बनेको छ। वि.सं. २०७३ मा सर्वोच्च अदालतले बलि प्रथालाई निरुत्साहित गर्न आदेश दिएपछि अहिले धेरै भक्तजनहरूले बलिको सट्टा परेवा उडाउने वा नरिवल चढाउने गर्न थालेका छन्।