गलेश्वर महादेव (Galeshwar Mahadev)

म्याग्दी जिल्लाको बेनी बजार नजिकै कालीगण्डकी नदीको किनारमा एउटै विशाल ढुङ्गामाथि गलेश्वर महादेव मन्दिर अवस्थित छ। यसलाई "दोस्रो पशुपतिनाथ" र "मुक्तिनाथको प्रवेशद्वार" का रूपमा पनि चिनिन्छ। शिवपुराणका अनुसार सतीदेवीको गला यहाँ पतन भएको विश्वास गरिन्छ, त्यसैले यसको नाम गलेश्वर रहन गएको हो।

इतिहास र पौराणिक मान्यता

गलेश्वर महादेवको इतिहास पौराणिक र ऐतिहासिक दुवै दृष्टिले समृद्ध छ:

• सतीदेवीको गला पतन: पौराणिक कथा अनुसार, भगवान शिवले सतीदेवीको मृत शरीर बोकेर हिँड्ने क्रममा यसै स्थानमा सतीदेवीको 'गला' पतन भएको मानिन्छ।
• जडभरतको तपस्या: स्कन्द पुराणका अनुसार, राजा भरतले आफ्नो राज्य त्यागेर यसै स्थानमा तपस्या गरेका थिए। यहाँ रहेको 'जडभरत गुफा' उनकै तपस्या स्थल मानिन्छ।
• ऐतिहासिक पृष्ठभूमि: १९औँ शताब्दीको अन्त्यतिर गलेश्वर बाबा नामक साधुले यहाँ सानो कुटी र मन्दिर बनाएपछि यसको आधुनिक प्रचार सुरु भएको हो। वि.सं. १९५९ मा राजा पृथ्वी वीर विक्रम शाहले मन्दिरको व्यवस्थापनका लागि गुठी स्थापना गरिदिएका थिए।

वास्तुकला र विशेष संरचना

गलेश्वर मन्दिरको वास्तुकला र भौगोलिक बनोट विश्वमै अद्वितीय मानिन्छ:

• चक्रशिला (Single Rock): यो मन्दिर करिब ९ रोपनी क्षेत्रफलमा फैलिएको एउटै विशाल चट्टान (चक्रशिला) माथि अवस्थित छ। यो भव्य मन्दिर विशाल चट्टानमाथि कुनै जग (Foundation) बिना नै निर्माण गरिएको छ।
• जलबराह कुण्ड: विशाल ढुङ्गाको माथि एउटा सानो पोखरी छ, जसलाई जलबराह कुण्ड भनिन्छ। अचम्मको कुरा के छ भने, खडेरीमा पनि यसको पानी कहिल्यै सुक्दैन र ठूलो वर्षामा पनि पानीको सतह बढ्दैन।
• १०८ शिवलिङ्ग र धारा: मन्दिर परिसरमा १०८ शिवलिङ्गहरू स्थापना गरिएका छन्। साथै, कालीगण्डकीको पानी तानेर १०८ धाराहरू बनाइएका छन्, जहाँ भक्तजनहरूले स्नान गर्छन्।

धार्मिक महत्व

• स्वयम् प्रकट शिवलिङ्ग: चक्रशिलाको मध्य भागमा स्वयम् उत्पन्न भएको शिवलिङ्ग रहेको छ, जसलाई मुख्य पूजा गरिन्छ।
• शालिग्राम: कालीगण्डकी नदीको किनारमा रहेको हुनाले यहाँ प्रशस्त शालिग्रामहरू पाइन्छन्, जसलाई भगवान विष्णुको स्वरूप मानिन्छ।
• मुख्य चाडपर्व: यहाँ विशेष गरी शिवरात्रि, बालाचतुर्दशी (बैकुण्ठ मेला) र साउन महिनाका सोमबारहरूमा भक्तजनहरूको ठूलो मेला लाग्दछ।