जलेश्वर महादेव (Jaleshwor Mahadev)

महोत्तरी जिल्लाको सदरमुकाम जलेश्वरमा अवस्थित जलेश्वर महादेव मन्दिर नेपालको एक अत्यन्त प्राचीन र महत्वपूर्ण धार्मिक स्थल हो। 'जलेश्वर' को अर्थ 'जलमा निवास गर्ने ईश्वर' भन्ने हुन्छ। यो मन्दिर त्रेतायुगीन मिथिला सभ्यता र रामायण कालसँग गहिरोसँग जोडिएको छ।

इतिहास र किम्बदन्ती

• रामायण काल: पौराणिक मान्यता अनुसार, भगवान राम र माता सीताको विवाहको समयमा वेदी बनाउनका लागि आवश्यक पवित्र माटो यही जलेश्वर क्षेत्रबाट लगिएको थियो। यहाँको शिवलिङ्ग स्वयम्भू (आफैं उत्पत्ति भएको) मानिन्छ।
• बाबा जगदिशको भविष्यवाणी: करिब २५० वर्षअघि बाबा जगदिश नामका एक सन्यासीले यहाँ तपस्या गरेका थिए। उनले जमिन फाटेर त्यहाँबाट अद्भुत शिवलिङ्ग प्रकट हुने भविष्यवाणी गरेका थिए, जुन पछि सत्य सावित भयो।
• राजकीय संरक्षण: वि.सं. १८६९ (सन् १८१२) मा राजा गिर्वाणयुद्ध विक्रम शाहले यस मन्दिरको पूजाआजा र व्यवस्थापनका लागि २७५ बिघा जमिन गुठीको रूपमा प्रदान गरेका थिए।

अद्वितीय संरचना र पूजा विधि

मन्दिरको वास्तुकला गुम्बज शैलीमा आधारित छ:

• जलमग्न शिवलिङ्ग: मन्दिरको मुख्य शिवलिङ्ग जमिनको सतहभन्दा करिब २० फिट तल पानीको कुण्डमा रहेको छ। भक्तजनहरू १६ वटा खुड्किला ओर्लिएर कुण्डसम्म पुग्छन्।
• शिवरात्रि विशेष: वर्षभरि पानीभित्र रहने शिवलिङ्गलाई महाशिवरात्रिको दिनमा मात्र कुण्डको पानी बाहिर निकालेर भक्तजनलाई स्पर्श गर्न र पूजा गर्न दिइन्छ। अचम्मको कुरा, पानी सुकाएको केही मिनेटमै कुण्ड पुनः पानीले भरिन्छ।

चार ऐतिहासिक पोखरीहरू

मन्दिर वरिपरि चारवटा विशेष पोखरीहरू छन्, जसको छुट्टै धार्मिक महत्व छ:

1. वरुण सर: महादेवको पूजाका लागि कमलको फूल टिप्न प्रयोग गरिने पोखरी।
2. पुरन्द सर (गोडधोई): मन्दिर प्रवेश गर्नुअघि हातखुट्टा धुनका लागि।
3. पूर्णि सर: महादेवलाई भोग लगाउन 'मखान' उत्पादन गरिने पोखरी।
4. महन्थ पोखरी: मन्दिरका पुजारी (महन्थ) को प्रयोगका लागि।

धार्मिक महत्व

यो मन्दिर जनकपुरको पञ्चकोशी परिक्रमा अन्तर्गत पनि पर्दछ। साउन महिनाको प्रत्येक सोमबार यहाँ भक्तजनहरूले बोलबम भन्दै जल चढाउने गर्दछन्। शिवरात्रि, वसन्त पञ्चमी र बालाचतुर्दशीमा यहाँ ठूलो मेला लाग्दछ।