मालिकार्जुन (Malikarjun)

दार्चुला जिल्लामा अवस्थित मालिकार्जुन मन्दिर सुदूरपश्चिमकै एक प्रसिद्ध धार्मिक स्थल हो। यो मन्दिरलाई 'शिखर मालिकार्जुन' पनि भनिन्छ। उच्च पहाडमा रहेको यो मन्दिरमा पुग्न निकै कठिन यात्रा गर्नुपर्ने भए तापनि भक्तजनहरू ठूलो संख्यामा यहाँ पुग्छन्। यहाँ विशेष गरी कात्तिक शुक्ल चतुर्दशी र पूर्णिमामा भव्य मेला लाग्दछ।

इतिहास

मालिकार्जुन मन्दिर सुदूरपश्चिमको एक अत्यन्तै महत्वपूर्ण तीर्थस्थल हो, जसलाई वि.सं. २०६५ मा नेपालको सातौं राष्ट्रिय धाम घोषणा गरिएको थियो। यसको इतिहास १३औं देखि १६औं शताब्दीको बीचमा भारतको कत्युर उपत्यकाबाट आएका भक्तजनहरूसँग जोडिएको छ। पौराणिक कथा अनुसार स्कन्द पुराणको मानसखण्डमा यस क्षेत्रलाई 'अर्जुन पर्वत' भनिएको छ, जहाँ देवी मालिका र अर्जुन (शिव) को मिलन भएको थियो। भनिन्छ, अभयराज पाण्डेलाई भगवानले सपनामा दर्शन दिएर बाघको पछि लाग्न र जहाँ बाघ रोकिन्छ त्यहीँ मन्दिर स्थापना गर्न आज्ञा दिएका थिए। सोही अनुसार दक्षिण भारतको श्रीशैलबाट शिवलिङ्ग ल्याएर यहाँ स्थापना गरिएको विश्वास गरिन्छ।

वास्तुकला

मालिकार्जुन मन्दिर मुख्यतया दुई भागमा विभाजित छ: तल्लो भागमा रहेको 'मड मन्दिर' र माथिल्लो टाकुरामा रहेको 'शैल्य शिखर धाम'। मन्दिरको बनावट परम्परागत पहाडी शैलीमा छ। शिखर धाम समुद्री सतहबाट करिब ५,००० मिटरको उचाइमा अवस्थित छ, जहाँ प्राकृतिक शिलाहरूलाई नै भगवानको रूपमा पूजा गरिन्छ। मन्दिर परिसरमा लटिनाथ, कैलपाल र बालिचन जस्ता अन्य स्थानीय देवताका मन्दिरहरू पनि रहेका छन्।

धार्मिक नियम र रीतिरिवाज

यहाँको दर्शनका लागि निकै कठोर नियमहरू पालना गर्नुपर्ने हुन्छ। शिखर धामको दर्शन गर्न जानुअघि १५ दिनसम्म चोखो बस्नुपर्ने र पूर्ण शाकाहारी भोजन गर्नुपर्ने परम्परा छ। धार्मिक मान्यता अनुसार, शिखर धामको मुख्य टाकुरामा विवाहित महिला र व्रतबन्ध गरेका पुरुषहरूले मात्र दर्शन गर्न पाउने विशेष नियम रहेको छ।

प्रमुख पर्व र जात्राहरू

• शिखर जात्रा: यो यहाँको सबैभन्दा ठूलो मेला हो, जुन असार शुक्ल चतुर्दशी र कार्तिक शुक्ल त्रयोदशीका दिन लाग्दछ।
• गौरा पर्व: सुदूरपश्चिमको मुख्य पर्व गौरा यहाँ निकै उत्साहका साथ मनाइन्छ।
• कात्तिके जात्रा: कात्तिक र मङ्सिर महिनामा यहाँ भव्य धार्मिक मेला लाग्छ, जहाँ नेपाल र भारतका हजारौँ श्रद्धालुहरू आउँछन्।