मनकामना मन्दिर (Manakamana Temple)

मनकामना मन्दिर भगवती देवी (पार्वतीको अवतार) लाई समर्पित एक महत्वपूर्ण शक्तिपीठ हो। यो गोरखा जिल्लाको शहिद लखन गाउँपालिकामा समुद्री सतहदेखि १३०३ मिटरको उचाइमा अवस्थित छ। 'मनकामना' को अर्थ 'मनको कामना' (इच्छा) हो, त्यसैले यहाँ दर्शन गर्नाले मनोकाङ्क्षा पूरा हुने जनविश्वास छ।

इतिहास र किंवदन्ती

मनकामना मन्दिरको स्थापना १७ औं शताब्दीमा गोरखाका राजा राम शाहको पालामा भएको मानिन्छ। यसको इतिहास राजा राम शाह र उनकी रानीसँग जोडिएको छ:

• देवीको अवतार: लोकमान्यता अनुसार रानी साक्षात् देवीको अवतार थिइन्, जुन कुरा उनका भक्त लखन थापालाई मात्र थाहा थियो। एक दिन राजाले रानीलाई देवीको रूपमा र लखन थापालाई सिंहको रूपमा देखेपछि उनको रहस्यमय मृत्यु भयो।
• सती र वचन: रानी सती जाने तयारी गर्दा लखन थापा विह्वल भए। रानीले उनलाई "म फेरि प्रकट हुनेछु" भनी आश्वासन दिइन्।
• उत्पत्ति: रानीको मृत्यु भएको केही समयपछि एक किसानले खेत खन्ने क्रममा एउटा ढुङ्गामा चोट लाग्दा त्यहाँबाट दूध र रगत निस्किएको थियो। लखन थापाले सोही स्थानमा रानीको पुनर्जन्म भएको ठानी तान्त्रिक विधिले पूजा गरी मन्दिरको स्थापना गरेका थिए।

पुजारी र परम्परा

मनकामना मन्दिरको एउटा मुख्य विशेषता भनेको यहाँका पुजारी मगर समुदायका हुनु हो। १७ औं शताब्दीदेखि नै लखन थापाका वंशजहरूले यहाँ मुख्य पुजारीको रूपमा पूजा गर्दै आएका छन्। अन्य हिन्दू मन्दिरहरूमा प्रायः ब्राह्मण पुजारी हुने भए पनि यहाँको यो परम्परा अनुपम मानिन्छ।

वास्तुकला र विशेषता

• शैली: यो मन्दिर परम्परागत नेपाली प्यागोडा शैलीमा निर्माण गरिएको छ।
• पुनर्निर्माण: २०७२ सालको विनाशकारी भूकम्पले क्षति पुर्‍याएपछि मन्दिरको जगैदेखि पुनर्निर्माण गरिएको थियो। पुनर्निर्माणमा चुन, सुर्की, इँटा र काठको प्रयोग गरिएको छ भने गजुर, ढोका र झ्यालहरूमा सुनको जलप लगाइएको छ।
• केबलकार: यहाँ पुग्न चितवनको कुरिनटारबाट १०-१५ मिनेटमै पुग्न सकिने केबलकारको सुविधा छ, जुन नेपालको पहिलो केबलकार सेवा हो।

मुख्य चाडपर्वहरू

मनकामना मन्दिरमा वर्षभरि नै भक्तजनहरूको घुइँचो लाग्छ, तर विशेषगरी बडादशैँ (विशेषगरी अष्टमीको दिन) र चैते दशैँमा यहाँ भव्य मेला लाग्ने र विशेष बलि दिने परम्परा छ। साथै कार्तिक एकादशीमा पनि यहाँ ठूलो मेला लाग्छ।