मुक्तिनाथ मन्दिर (Muktinath Temple)

मुक्तिनाथ हिन्दू र बौद्ध दुवै धर्मावलम्बीहरूको साझा र अत्यन्तै पवित्र तीर्थस्थल हो। यो मुस्ताङ जिल्लामा थोराङ ला भञ्ज्याङको फेदीमा ३,७१० मिटरको उचाइमा अवस्थित छ।

धार्मिक र ऐतिहासिक मान्यता

हिन्दूहरूले यसलाई 'मुक्ति क्षेत्र' (मोक्ष प्राप्त हुने ठाउँ) भन्छन्। पौराणिक कथा अनुसार, जालन्धरकी पत्नी वृन्दाको श्रापका कारण भगवान विष्णुले कालीगण्डकी नदीमा 'शालिग्राम' (शिला) को रूप धारण गर्नुभएको थियो। सोही श्रापबाट यहाँ आएर मुक्ति पाएको हुनाले यसलाई 'मुक्तिनाथ' भनिएको हो। बौद्धहरूले यसलाई 'छुमिङ ग्यात्सा' (सय पानी) भन्छन् र अवलोकितेश्वरको रूपमा पुज्छन्। १२ औं शताब्दीमा तिब्बती बौद्ध धर्मका महान गुरु पद्मसम्भव (गुरु रिन्पोछे) ले तिब्बत जाने क्रममा यहाँ ध्यान गरेको धार्मिक इतिहास रहेको छ।

यो मन्दिर हिन्दूहरूका लागि एक शक्तिपीठ पनि हो, जहाँ सतीदेवीको 'मस्तक' (टाउको) खसेको विश्वास गरिन्छ। यो वैष्णव सम्प्रदायका १०८ 'दिव्य देश' मध्ये भारत बाहिर रहेको एक मात्र स्थान हो।

वास्तुकला र मुख्य आकर्षण

• मन्दिर शैली: मुक्तिनाथ मन्दिर परम्परागत नेपाली प्यागोडा शैलीमा निर्माण गरिएको छ। वर्तमान संरचना सन् १८१५ मा नेपालकी रानी सुवर्ण प्रभाको पहलमा निर्माण गरिएको हो।
• १०८ धारा (मुक्ति धारा): मन्दिरको पछाडि अर्धवृत्ताकारमा गाईको मुख (गोमुख) आकृति भएका १०८ वटा धाराहरू छन्। यी धारामा स्नान गर्नाले जन्म-जन्मान्तरको पाप पखालिने जनविश्वास छ।
• ज्वाला माई मन्दिर: मुख्य मन्दिर नजिकै ज्वाला माईको मन्दिर छ, जहाँ प्राकृतिक ग्यासबाट निस्कने 'अखण्ड ज्योति' पानीमाथि निरन्तर बलिरहेको देखिन्छ। यसलाई पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु र आकाश गरी पाँचै तत्वको मिलन भएको पवित्र स्थान मानिन्छ।
• कुण्डहरू: मन्दिरको अगाडि दुईवटा पवित्र कुण्डहरू छन्, जसमा भक्तजनहरूले स्नान गर्ने गर्दछन्।

चाडपर्व र मेला

मुक्तिनाथमा वर्षभरि नै दर्शनार्थीहरूको घुइँचो लाग्छ। यहाँ मनाइने मुख्य पर्वहरूमा 'यार्तुङ' (घोडा दौड प्रतियोगिता) र 'ऋषितर्पणी' (जनै पूर्णिमा) प्रसिद्ध छन्, जसमा स्थानीय र बाह्य भक्तजनहरूको ठूलो सहभागिता हुन्छ।