निशान भगवती (Nishan Bhagwati)

धनकुटा जिल्लाको सदरमुकाममा अवस्थित निशान भगवती मन्दिर एक ऐतिहासिक र धार्मिक शक्तिपीठ हो। तत्कालीन गोर्खाली सेनाले स्थापना गरेको विश्वास गरिने यो मन्दिरमा बडादशैं र चैते दशैंमा विशेष पूजा गरिन्छ। मन्दिरमा भगवतीको साथै विभिन्न हातहतियारहरूको पनि पूजा गरिने परम्परा छ। यो मन्दिर धनकुटाको पहिचान र आस्थाको केन्द्रका रूपमा रहेको छ।

इतिहास

धनकुटाको निशान भगवती मन्दिरको इतिहास सैनिक परम्परा र शक्तिपूजासँग गहिरोसँग जोडिएको छ। यो मन्दिर १८औं शताब्दीको अन्त्यतिर गोर्खाली सेनाले आफ्नो 'निशान' (सैन्य झण्डा वा विजय प्रतीक) को सुरक्षा र शक्तिको रूपमा स्थापना गरेका थिए। ऐतिहासिक कालमा युद्धमा जाँदा वा विजय प्राप्त गर्दा यस शक्तिपीठको विशेष आराधना गर्ने परम्परा थियो। अहिले पनि धनकुटामा रहेको नेपाली सेनाको भीमदल गणले यसको व्यवस्थापन र संरक्षण गर्दै आएको छ।

वास्तुकला

मन्दिर परम्परागत नेपाली शैलीमा निर्माण गरिएको छ। यसको छानामा तामाको प्रयोग गरिएको छ भने पर्खालहरूमा ऐतिहासिक तेलिया इँटाको प्रयोगले यसलाई पुरातात्विक स्वरूप दिएको छ। मन्दिरको प्राङ्गणमा ऐतिहासिक तोपहरू र हनुमानको मूर्ति राखिएको छ। मन्दिर वरपरका विशाल मसला र वर-पिपलका रुखहरूले यहाँको वातावरणलाई निकै शान्त र आध्यात्मिक बनाएका छन्।

धार्मिक नियम र सन्ध्या आरती

यहाँ प्रत्येक दिन बिहान र बेलुका सेनाका पुजारीद्वारा विधिपूर्वक पूजा र आरती गरिन्छ। बेलुका ६:३० बजे हुने 'सन्ध्या आरती' यहाँको मुख्य आकर्षण हो, जहाँ भक्तजनहरूको ठूलो उपस्थिति रहने गर्दछ। एउटा अनौठो र पुरानो परम्परा अनुसार, महिलाहरूलाई मन्दिरको भित्री गर्भगृहमा प्रवेश निषेध गरिएको छ, यद्यपि उनीहरूले बाहिरी परिसरबाट दर्शन गर्न र आरतीमा सहभागी हुन पाउँछन्।

प्रमुख पर्वहरू

• बडादशैं र चैते दशैं: यी दुई पर्वमा यहाँ विशेष राजकीय सम्मान र सैन्य सलामीका साथ पूजा गरिन्छ। दशैंको समयमा नेपाली सेनाले विधिपूर्वक बलि दिने परम्परा अझै जीवित छ।
• बलि प्रथा: यहाँ आइतबार, एकादशी र औंसी बाहेक अन्य दिनहरूमा बोका, राँगा र हाँसको बलि दिने गरिन्छ।