तिलौराकोट (Tilaurakot)

कपिलवस्तु जिल्लाको बाणगंगा नदीको किनारमा अवस्थित तिलौराकोट प्राचीन शाक्य गणराज्यको राजधानी र भगवान गौतम बुद्ध (राजकुमार सिद्धार्थ) ले आफ्नो जीवनका प्रारम्भिक २९ वर्ष बिताउनुभएको दरबार क्षेत्र हो। यो एक अत्यन्त महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक र पुरातात्विक तीर्थस्थल हो।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र सिद्धार्थ गौतम

तिलौराकोट नै प्राचीन कपिलवस्तु भएको ऐतिहासिक तथ्यहरूले पुष्टि गरेका छन्। सिद्धार्थ गौतमले विलासी राजकुमारको जीवन यही दरबारमा बिताउनुभएको थियो। उहाँका पिता राजा शुद्धोधन र माता रानी मायादेवीको मुख्य दरबार यही क्षेत्रमा रहेको थियो। बुद्धको जीवनीमा उल्लेखित महत्वपूर्ण घटनाहरू यहीँको माटोसँग जोडिएका छन्।

महाभिनिष्क्रमण द्वार (पूर्वी ढोका)

तिलौराकोटको सबैभन्दा आध्यात्मिक र चर्चित स्थल यसको पूर्वी प्रवेशद्वार हो, जसलाई 'महाभिनिष्क्रमण द्वार' भनिन्छ। २९ वर्षको उमेरमा सिद्धार्थ गौतमले संसारको दुःखबाट मुक्ति खोज्नका लागि मध्यरातमा यही ढोकाबाट आफ्नो दरबार, परिवार र राज्य त्यागेर गृहत्याग गर्नुभएको थियो। सो द्वार नजिकै सिद्धार्थको प्रिय घोडा 'कन्थक' को स्मृतिमा बनेको कन्थक स्तूप पनि रहेको छ।

पुरातात्विक उत्खनन र अवशेषहरू

सन् १८९९ मा पुरातत्वविद् पि.सी. मुखर्जीले यहाँ पहिलो पटक वैज्ञानिक उत्खनन गरेका थिए। उत्खननबाट ५०० मिटर लम्बाइ र ४०० मिटर चौडाइको विशाल किल्ला (Citadel) फेला परेको छ, जुन चारैतिर पर्खाल र सुरक्षा खाडल (Moat) ले घेरिएको थियो।

• केन्द्रीय दरबार परिसर: सहरको बीचमा भव्य दरबारका भग्नावशेषहरू फेला परेका छन्।
• सडक र ढल प्रणाली: बुद्धकालीन समयको व्यवस्थित सडक सञ्जाल र ढल निकास प्रणालीको प्रमाण मिलेको छ।
• अप्सिडल मन्दिर: हालैको उत्खननमा दक्षिण एसियाकै उत्कृष्ट मानिने अर्धवृत्ताकार बौद्ध मन्दिरको भग्नावशेष फेला परेको छ।
• सिक्का र सामग्रीहरू: यहाँ मौर्यकालीन चाँदीका पञ्चमार्क सिक्काहरू, टेराकोटाका मूर्तिहरू र प्राचीन गहनाहरू फेला परेका छन्।

वर्तमान महत्त्व र युनेस्को

तिलौराकोटलाई युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गर्ने प्रक्रिया अन्तिम चरणमा पुगेको छ। यो क्षेत्र लुम्बिनीबाट करिब २७ किलोमिटर उत्तर-पश्चिममा पर्दछ। यहाँ रहेका समयमाई मन्दिर, प्राचीन पोखरी र सुरक्षा पर्खालका अवशेषहरूले बुद्धकालीन सभ्यताको गौरवगाथा सुनाउँछन्।