त्रिपुरा सुन्दरी
स्थान
त्रिपुरा सुन्दरी (Tripura Sundari - Dhading)
धादिङ जिल्लाको त्रिपुरा सुन्दरी गाउँपालिकास्थित सल्यानकोटमा अवस्थित त्रिपुरा सुन्दरी माई (सल्यानकोटी माई) को मन्दिर नेपालको एक ऐतिहासिक र अत्यन्त शक्तिशाली शक्तिपीठ हो।
इतिहास र पृथ्वीनारायण शाह
यो मन्दिर करिब ४५० वर्षभन्दा पुरानो मानिन्छ। नेपाल एकीकरणको क्रममा बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहले नुवाकोट र काठमाडौं उपत्यका विजय गर्नुअघि यस मन्दिरमा आएर देवीको आशीर्वाद लिएको इतिहास छ। भनिन्छ, देवीको तेज सहन नसकिने र कसैले पनि प्रत्यक्ष हेर्न नहुने भएकाले उनले मन्दिरको ढोकाबाटै पूजा अर्चना गरेका थिए। एकीकरण अभियानको सफलतामा यस शक्तिपीठको ठूलो आध्यात्मिक भूमिका रहेको मानिन्छ।
अनौठो पुजारी परम्परा
यस मन्दिरको सबैभन्दा विशिष्ट विशेषता भनेको यहाँका मुख्य पुजारी रानामगर समुदायका व्यक्ति हुनु हो। पुस्तौंदेखि रानामगरहरूले नै देवीको सेवा र पूजा गर्दै आएका छन्, जसले नेपालको धार्मिक र जातीय सहिष्णुताको अनुपम उदाहरण पेश गर्दछ। रानामगर पुजारीसँगै सापकोटा र तिमल्सिना थरका ब्राह्मणहरूले पनि सहायक पुजारी र मूल पुरोहितको रूपमा कार्य गर्छन्।
वास्तुकला र स्वरूप
यो मन्दिर अन्य सामान्य मन्दिरहरू जस्तो प्यागोडा वा शिखर शैलीको नभई सामान्य आवासीय घर जस्तो देखिन्छ। देवीको मूर्तिलाई एउटा बाकस (पेटारो) भित्र गोप्य रूपमा राखिन्छ, जसलाई पुजारी बाहेक सर्वसाधारणले हेर्न निषेध गरिएको छ।
जात्रा र न्वागी परम्परा
यस क्षेत्रमा देवीलाई वर्षको विभिन्न समयमा तीनवटा फरक-फरक मन्दिरमा स्थानान्तरण गर्ने अनौठो परम्परा छ:
- माथिल्लो मन्दिर (सल्यानकोट): देवीको मुख्य निवास।
- दशैं घर: बडादशैँको समयमा १५ दिनका लागि राखिने स्थान।
- तल्लो मन्दिर (सल्यानबेसी): मंसिर महिनामा न्वागी खानका लागि बेसी झारिन्छ। मंसिरमा मनाइने न्वागी जात्रा यहाँको सबैभन्दा ठूलो उत्सव हो। नयाँ धान पाकेपछि देवीलाई चढाएर मात्र स्थानीयले नयाँ चामल (न्वागी) खाने चलन छ। देवीलाई बाकसमा राखेर पुजारीहरूले काँधमा बोकी बेसी झार्दा हजारौं भक्तजनहरूको घुइँचो लाग्छ।